Wat gaat er door het hoofd van Ken Livingstone? In wat voor soort wereld leeft hij? Is hij gek geworden? Het zijn vragen die rondzoemden toen de oud-burgemeester van Londen, ‘rode Ken’, het eind april opnam voor zijn partijgenoot en parlementariër Naz Shah. Zij had op haar Facebook-pagina Israël op de plattegrond van de Verenigde Staten geprojecteerd met als suggestie dat de inwoners van de staat Israël maar beter naar dat land overgebracht zouden kunnen worden. Een suggestie die bedoeld zou zijn als steun in de rug voor de Palestijnen. Verontwaardiging alom, inclusief beschuldigingen van antisemitisme. Livingstone, die een belangrijke functie had in de programmacommissie van Labour, vond de suggestie van Shah over the top, zoals hij het in een interview uitdrukte, maar van antisemitisme was volgens hem beslist geen sprake. Ja, velen in Labour zijn de Palestijnse zaak toegedaan, zeker, maar van antisemitisme had hij tijdens zijn lange loopbaan in de partij nog nooit iets gemerkt. Hij vergoelijkte de uitspraken van Shah, een beetje zoals een vader zou doen bij een lichte ontsporing van een kind. It’s completely over the top but it’s not antisemitic, zei hij letterlijk. Let’s remember, when Hitler won his election in 1932 his policy then was that Jews should be moved to Israel. He was supporting Zionism.

Livingstone is al eens eerder betrapt op dubieuze uitspraken over Israël, ook over joden. Hij zet zichzelf onbarmhartig in het zonnetje: Hitler kwam niet aan de macht in 1932 en Israël werd pas jaren na Hitlers dood gesticht. Wat een onnozelheid! De partijleiding kon niet veel anders doen dan hem te schorsen en het is de vraag of hij nog terugkomt en zijn werkzaamheden als partijideoloog zal kunnen voortzetten. Het gaat natuurlijk niet om onbenulligheid alleen. Net als Naz Shah stelde Livingstone de staat Israël gelijk aan ‘joden’, ook toen hij daarop in een vraaggesprek uitdrukkelijk werd gewezen. Zijn antwoord was de bekende dooddoener ‘je mag nooit kritiek oefenen op Israël omdat je dan als antisemiet wordt weggezet’. Voor het tegenargument—namelijk dat kritiek op Israël dikwijls een makkelijk maniertje is om je antisemitische overtuigingen te spuien—toonde hij zich ongevoelig. Ik heb het bewuste interview niet gezien, maar ik kan me goed voorstellen hoe Ken Livingstone erbij stond: dat slimme lachje, een beetje uit de hoogte, waarmee hij uitdrukt dat hij altijd en onder alle omstandigheden gelijk heeft. Het kan bijna niet anders dat dit soort uitingen in bepaalde kringen, links of rechts maakt niet uit, salonfähig is en dat de enormiteit van wat er gezegd wordt misschien niet eens wordt beseft.

Hitlers major opus heette Mein Kampf, dat was niet toevallig: in zijn ogen was de eeuwige strijd tussen mensenrassen (net als tussen dierenrassen) de kern van het bestaan. Een echo van de 19e eeuwse verbastering van Darwins gedachtegoed. De strijd was geen metafoor of bedoeld als analogie, aldus Timothy Snyder in The New York Review of Books (24 september, 2015), maar de totale, absolute waarheid: de zwakkeren moesten wijken voor de sterken, de wereld is niet bestemd voor lafbekken. Meer hoefde je niet te weten. De totale oorlog had als doel de natuur te overwinnen, Hitlers Eden was geen paradijs maar een loopgraaf. De mensheid was per definitie verdeeld in rassen, met het Germaanse ras op de eerste plaats. Maar joden vormden in de ogen van Hitler een ‘tegenras’, hun missie was juist om alle mensen te verenigen via algemeen geldende ideeën en op die manier de rassen te weerhouden van hun natuurlijke bestemming: elkaar te bestrijden. Joods was ‘niet-racistisch’ en joodse universalistische ideologieën waren een middel tot wereldoverheersing. Alleen vanuit die kronkel kun je begrijpen dat Hitler zowel het kapitalisme als het communisme joodse uitvindingen vond, alsmede het idee van een nationale staat. De staat was voor Hitler bepaald geen doel in zichzelf, het gaat de rassen van de mensheid in wezen om het behoud en de versterking van de eigen soort en de vernietiging of onderwerping van alle mindere soorten; in het licht van deze opdracht zouden de staatsgrenzen op den duur vanzelf wegsmelten.

De Eerste Wereldoorlog had Hitler geleerd dat zolang er joden op aarde waren, de Duitsers nooit zeker konden zijn van het vestigen van hun hegemonie. Een simpele veroveringsoorlog was niet genoeg, behalve het uithongeren van onderworpen rassen moesten ook de joden verslagen worden. Joden waren in zijn ogen een geestelijke pest die erger was dan de Zwarte Dood; je moet deze ‘ziekte’ aan de wortel uitroeien. Zelfs als er maar één joodse familie in Europa zou blijven bestaan, zou de Germaanse overheersing altijd een smet blijven dragen en gevaar lopen onderwijnd te worden. Inderdaad pleitte Hitler ervoor de joden af te zonderen en te deporteren. Naar (het nog niet bestaande) Israël? Nee, naar totaal onvruchtbare en onleefbare gebieden, waar ze vanzelf zouden kreperen. De wet van de jungle zou daar zijn vernietigende werk doen. Hitler dacht aan een onbewoond, onherbergzaam eiland, later overwoog hij de binnenlanden van Siberië. Maar in 1941 waren zijn troepen al bezig met massale moordpartijen en was Centraal Europa herschapen in een hel op aarde.

Eerder, in 2005, kwam Livingstone in de problemen omdat hij een journalist gekarakteriseerd had als kampbeul. Het lijkt een eigenstandig incident, maar ik denk dat het uit dezelfde bedenkelijke mentaliteit voortkomt. Het manipuleren van symbolen uit de Tweede Wereldoorlog om actuele persoonlijke en politieke posities goed te praten of juist in een kwaad daglicht te stellen. Antisemitisme gecombineerd met bagatellisering van de joodse geschiedenis. Wat voor wereldbeeld schuilt erachter zo’n aantijging? Wat kan een journalist in godsnaam hebben gedaan om hem te kwalificeren als een oorlogsmisdadiger die willens en wetens ontelbare mensenlevens verwoest en vertrapt heeft? Je ziet iets dergelijks bij de opwinding over het proces tegen corrupte politici en ondernemers in Zuid-Limburg. De vervolgde wethouder sprak over de Gestapo die bij hem binnengevallen was, een van zijn cliënten vergeleek de aanklaagster met een beruchte kampbeul, jazeker.

Misschien laat dit soort incidenten zien hoe groot de behoefte is aan behoorlijk onderwijs—zelfs mensen met een hoge maatschappelijke positie hebben geen flauw idee van de recente geschiedenis, al zijn ze er maar een generatie van verwijderd. Maar ik vrees dat het ernstiger is. Aan de borreltafel van toffe jongens en toffe meiden kan het antisemitisme weer vrijelijk bloeien.

 

illustraties:
Ken Livingstone; bron: independent.co.uk
Naz Shah; bron: theguardian.com
Adolf Hitler; bron: en.wikipedia.org