Antigone in Karachi

Het centrale thema van Antigone is de spanning tussen het individuele geweten en de verordeningen van de staat, de wil van de goden en die van de mensen; Sofokles is nog steeds actueel. De naam van de dochter van Oedipus betekent iets als ‘geboren om tegen te werken’, het drama is dus ingebakken. Als haar broer Polyneikes is gevallen in de oorlog, wil ze hem begraven. Om hem de laatste eer te bewijzen. Koning Kreon verbiedt het haar en de gevolgen zijn vreselijk. Als Kreon door de goden tot de orde wordt geroepen, besluit hij de jongen zelf te begraven—maar inmiddels heeft Antigone zelfmoord gepleegd, gevolgd door Euridyce, de moeder van Polyneikes, Kreon’s eigen zoon Haemon en Antigone’s zuster Ismene. Kreon’s trots leidt tot de verschrikkelijke ondergang van de hele familie.

In grote lijnen vind je deze elementen terug in Home Fire van Kamila Shamsie, Britse schrijfster van Pakistaanse afkomst, vorig jaar uitgekomen bij uitgeverij Bloomsbury Circus, Londen. Sofokles omgetoverd tot een hedendaags drama. Gesitueerd in een multiculturele samenleving met grote etnische spanningen, afkeer van de Islam, radicalisering van moslimjongeren, politieke onmacht—Groot Brittannië anno nu. Shamsie zet de situatie neer aan de hand van uiteenlopende perspectieven, waarbij de kinderen van de familie Pasha een hoofdrol spelen tegenover koning Kreon in de persoon van de Britse Minister van Binnenlandse Zaken, Karamat Lone. Ook hij komt voort uit een Pakistaanse immigrantengemeenschap. Hij is gehuwd met een succesvolle Amerikaanse onderneemster, ze hebben een zoon. De Pasha’s zijn recente immigranten, vader en moeder zijn overleden, de oudste dochter heeft na de dood van moeder voor haar zusje en broertje, een tweeling, gezorgd, maar vertrekt naar de Verenigde Staten om te promoveren. De tweeling is inmiddels oud genoeg om alleen te worden gelaten, er woont bovendien familie in de buurt. Het meisje Aneeka is eerstejaars studente, haar tweelingbroer Parvaiz is een dwaallicht die niet weet wat hij wil of kan.

Aneeka is de Antigone, haar zus heet Isma (Ismene bij Sofokles), de zoon van Lone/Kreon heet Eamonn (Haimon). We kunnen ons dus niet vergissen. Home Fire is een sterke titel, het huis (Groot Brittannië, de wereld) staat inderdaad in de fik. Isma heeft de grootste moeite om van Londen naar Boston te komen, de luchthavenpolitie inspecteert haar bagage en neemt haar mee voor verhoor. Isma was going to miss her flight. The ticket wouldn’t be refunded because the airline took no responsibility for passengers who arrived at the airport three hours ahead of the departure time and were escorted to an interrogation room. De ondervraging is beledigend en vernederend. Do you consider yourself British? — I am British — But do you consider yourself British? — I’ve lived here all my life. Ze wordt uren doorgezaagd en moet vertellen wat ze vindt van homoseksuelen, de koningin, democratie, de invasie van Irak, Israel, Sjiieten, Sunni’s, zelfmoordcommando’s en zelfs het tv-programma Great British Bake Off. Na vele uren mag ze door, er moest eerst nog met de Verenigde Staten worden overlegd of alle informatie die Isma had verstrekt wel kon kloppen. Ze krijgt eindelijk haar instapkaart terug voor het vliegtuig dat allang vertrokken is. As she wheeled her lugage out she thanked the woman whose thumbprints were on her underwear not allowing even a shade of sarcasm to enter her voice.

Het contrast met Minister Karamat Lone is scherp. Hij heeft het als Pakistaanse immigrant gemaakt in de politiek en is de lieveling van het establishment. Mister British Values wordt hij genoemd. Als hij zijn oude school bezoekt in Bradford, spreekt hij de verzamelde leerlingen krachtig toe. Zonder papiertje, met heldere stem, zonder enige aarzeling. There is nothing this country won’t allow you to achieve—Olympic medals, captaincy of the cricket team, pop stardom, reality TV crowns. And if none of that works out, you can settle for being Home Secretary. You are, we are, British. Britain accepts this. So do most of you. Hij dringt er bij de overwegend Islamitische leerlingen op aan zich niet af te keren van de maatschappij in hun manier van kleden, spreken of denken. Als je zonodig anders wil zijn dan zul je ook anders benaderd worden, niet zozeer vanwege racisme…., but because you insist on your difference from everyone else in this multi-ethnic, multi-religious, multitudinous United Kingdom of ours. And look at all you miss out on because of it.

 


Antigone pleit bij haar zuster

Deze twee werelden worden verbonden door Isma en Eamonn die elkaar toevallig ontmoeten in Amherst—waar zij studeert en hij zijn grootouders bezoekt. Die ontmoeting leidt uiteindelijk tot een innig contact tussen Eamonn en Aneeka, als Eamonn weer terug is in Londen. Zijn ze verliefd op elkaar? Eamonn beslist, maar Aneeka? Langzaam maar zeker ontdekt Eamonn dat tweelingbroer Parvaiz geradicaliseerd is en inmiddels deel uitmaakt van een propaganda-eenheid van het Kalifaat in Raqqa. Hij moet onthoofdingsvideo’s maken en is speciaal verantwoordelijk voor de geluidskwaliteit—afgehakte hoofden die in het woestijnzand ploffen. Zijn motivatie is deels ingegeven door het lot van zijn vader Adil Pasha, een fanatieke jihadi die aan het begin van de eeuw werd opgepakt wegens deelname aan gevechten in Kashmir en Afghanistan en op transport naar Guantánamo overleed. Maar het verblijf bij de fundamentalistische strijders valt Parvaiz nogal tegen. Tijdens de sjaria-instructie was het tot hem doorgedrongen dat iedereen van wie hij ooit had gehouden in feite een ongelovige of renegaat was—allebei verderflijke categorieën die vernietigd moesten worden—dat het tegen de wil van Allah was om t-shirts met opschriften te dragen, iemand de verkeerde weg op te sturen of vrouwen toe te staan om in het openbaar te gaan zitten. Hij had het allemaal overleefd en realiseert zich dat hij zijn leven heeft ingeruild voor een … joyless, heartless, unforgiving hellhole.

Hij wil terug naar Londen en Aneeka probeert dat te realiseren, een bijna onmogelijke onderneming omdat Parvaiz ongetwijfeld in grote problemen zou komen–zijn paspoort is hem afgenomen door de geloofskameraden, hoe zou hij ooit een grens kunnen passeren? Eamonn spreekt, al dan niet gestimuleerd door Aneeka, zijn vader erop aan. Is het mogelijk om Parvaiz via hogerhand weer naar Engeland te halen? Vader en zoon raken van elkaar vervreemd. Zal Antigone/Aneeka uiteindelijk de ondergang van de koning en zijn familie veroorzaken? Het lukt Parvaiz in Istanbul terecht te komen, maar voor het Britse consulaat wordt hij neergeknald. Door wie? Parvaiz ondergaat hetzelfde lot als zijn vader. Kan hij in Londen worden begraven? Zonder Brits paspoort is hij officieel onderdaan van Pakistan. Uitgesloten dat zijn stoffelijk overschot naar huis gebracht kan worden. Is dat de schuld van Lone? Het boek eindigt in een park te Karachi waar het lijk van Parvaiz in een gammele houten kist is neergezet en Aneeka grimmig de wacht houdt. Brandende zon, stank, nieuwsgierige toeschouwers, TV-camera’s van over de hele wereld.

Shamsie heeft zich uitstekend geïnformeerd en laat de interne logica van de uiteenlopende posities duidelijk zien, zowel de recruteringstactieken en ideologie van de Islamitische Staat als de houding van de Britse overheid, maar ook de onrust en wanhoop die deze tegenstellingen veroorzaken in het persoonlijke leven van de betrokkenen. Zelf neemt de schrijfster geen duidelijk standpunt in, al is het ook een standpunt dat je iedereen in zijn waarde moet laten. Dat maakt de analogie met de oorspronkelijke Antigone overigens niet duidelijk: wie verzet zich tegen wie, is de staat Groot-Brittannië, Pakistan of de Islamitische Staat? De tegendraadse Aneeka doet haar naam alle eer aan, maar de inzet en afloop zijn ongewis.

 

illustraties
Kamila Shamsie; bron: boekomslag van Home Fire
Scene uit Sofokles; bron: electricliterature.com

 

 

 

By |2018-10-29T20:54:58+00:00woensdag 24 oktober 2018|Categories: Blog|Tags: , , , , |Reacties uitgeschakeld voor Antigone in Karachi