Bollywooddiva Asha Bhosle treedt binnenkort op met het Metropole Orkest, werd met grote letters in de krant aangekondigd (NRC Handelsblad, 30 april 2014). Opmerkelijk, inderdaad, want de zangeres is al tachtig en weet niet van ophouden. Het begeleidende artikel, niet veel meer dan een reclametekst, vermoedelijk door het impressariaat opgesteld, roept bij mij wat bevreemding op. Er wordt uitvoerig gerept van Asha’s zuster Lata, zonder er een achternaam bij te noemen. Zou iedere krantelezer onmiddellijk weten dat met Lata de grote Lata Mangeshkar wordt bedoeld? Voorts staat er dat de beide zusters begin jaren veertig hun familie onderhielden als playbackzangeressen bij de filmindustrie van Bombay; alsof het daarmee afgelopen was. In werkelijkheid is Lata Mangeshkar pas eind jaren veertig begonnen in de filmindustrie, Asha nog later; hun loopbaan strekt zich uit tot vele jaren na die tijd, ook buiten het playbackmétier.

Lata en Asha Mangeshkar, afkomstig uit Maharashtra, stamden uit een muzikale familie. Vader Pandit Binanath Mangeshkar stierf toen Lata net dertien was. Ze had ervaring als zangeres, zoals dat in zulke families gaat, en nam de fakkel van hem over. Haar eerste filmliedje werd in 1947 opgenomen en binnen een paar jaar gold ze als de beste zangeres van India, razend populair. Ayega, ayega uit de film Mahal vestigde haar naam definitief. De overlevering wil dat er overal opstootjes ontstonden als het in openbare gelegenheden werd gedraaid. Ze was van huis uit een Marathi-spreekster, maar studeerde hard om ook andere talen onder de knie te krijgen. Voor haar studie Hindi las ze het werk van de beroemde sociaal-realistische schrijver Premchand. Dat was nodig, acteur Dilip Kumar vond bij voorbeeld dat ze een ‘vet’ accent had. Ze heeft behalve Hindi-liedjes uiteindelijk ook honderden Bengali-liedjes opgenomen.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Asha Bhosle’s loopbaan verliep minder stormachtig, maar in de loop der jaren heeft ze de populariteit en de artistieke kwaliteiten van haar oudere zus ruimschoots geëvenaard. In het genoemde artikel staat dat ze meer dan 11.000 liedjes zou hebben opgenomen. Flauwekul, natuurlijk. Daaruit blijkt alleen dat ook de mythevorming gelijke tred heeft gehouden. Lata heeft tijden in het Guiness Book of World Records gestaan als de zangeres van 25.000 liedjes. Toe maar! Voor die 11.000 liedjes zou Bhosle meer dan dertig jaar lang iedere dag een liedje moeten hebben opgenomen, over de 25.000 van Lata kunnen we beter zwijgen. Realistischer is het aantal van 6500 voor Lata en omstreeks 5500 voor Asha, schattingen die ik heb opgetekend uit de mond van de Indiase musicoloog Ashok Ranade.

Volgens de schrijver van het NRC Handelsblad-stuk zou het belangrijkste verschil tussen de zusters liggen in de aard van de liedjes die ze zingen. Lata bleef altijd ‘in maagdelijk wit’ de ‘brave liedjes’ zingen, terwijl Asha zich juist zou hebben toegelegd op ‘ondeugende liedjes’. Opnieuw: wat een flauwekul! Maagdelijk wit? In India? En: wie zou al die liedjes hebben vergeleken? Wat waren de maatstaven voor zo’n vergelijking? Veruit het merendeel van Indiase filmliedjes is nooit vertaald, niet in het Engels en al helemaal niet in andere Westerse talen. Zou er iemand knap genoeg zijn om dat op eigen houtje te doen? Ik verdenk daar de redacteur van NRC Handelsblad in ieder geval niet van, ik vrees dat hij er maar wat uitflapt. Gauw verdiend.

 

Zelf heb ik, samen met Dr Dick Plukker, wél wat filmliedjes vertaald. Uit het Hindi. Gepubliceerd door het India Instituut te Amsterdam (2010): Mijn lippen vroegen om een lied. Diverse liedjes van Lata Mangeshkar, andere door Asha Bhosle. Uit de film Aradhana bij voorbeeld: Kora kaagaz tha yeh man mera. Lata zingt, op tekst van Javed Akhtar, regels als:

Mijn geest: een onbeschreven blad,
daarop schreef ik jouw naam.
Mijn rust is weg, weg is mijn slaap,
ik waak de hele nacht en roep je aan (…)
Ik ben verliefd.

In de film Dil to pagal hai zingt ze, als Pooja, ook over verliefdheid:

Het houdt ons wakker, nachten lang,
het maakt dat je niet slapen kan,
het laat ons mooie dromen dromen,
het doet ons huilen, laat ons lachen.
Ons hart is gek, ons hart is dwaas…

In Kabhi khushi kabhie gham méér van hetzelfde:

In voorspoed en in tegenspoed,
we blijven altijd bij elkaar,
in voorspoed en in tegenspoed
.
Mijn adem is vervuld van jou
mijn leven wordt door jou bepaald.
Jij bent degeen die ik aanbid,
ik dank dit allemaal aan jou…

In Mughal-e-Azam de beroemde regels:

Het is maar eén keer in het leven
dat je de ware liefde vindt:
dat is de pijn waarmee je leeft,
dat is de pijn waarmee je sterft.

En dan Asha Bhosle. Bij voorbeeld uit Rangeela het liedje ‘Alleen en eenzaam moeten zijn’:

De aarde en de lucht, ze horen bij elkaar,
de golven en het strand, ze horen bij elkaar,
het maanlicht en de maan, ze horen bij elkaar,
wij samen, jij en ik, wij horen bij elkaar:
dus volg nu maar je hart, zo moeilijk is dat niet (…)

In Umrao Jaan zingt ze:

De vonken in mijn ogen,
hebben tallozen verblind,
verhalen van mijn ogen
hebben tallozen verleid,
de vonken in mijn ogen.

Ik geef toe, het is een selectie van niets, maar op grond van deze kleine steekproef valt er van een aanmerkelijk verschil tussen beide zusters niet te praten. Ik wed dat het resultaat niet anders zal zijn als je ook al die andere duizenden liedjes erbij haalt.