Ik zag The Invisible Woman onlangs op tv. Op de een of andere manier had ik de film gemist in de bioscoop. Misschien afgeschrikt door het karakter: een typisch Brits kostuumdrama, of de regisseur: Ralph Fiennes. Ik ken hem als acteur in nogal wat schmierende rollen, zo iemand mag je geen film over een groot schrijver in handen geven. Maar ik heb me vergist. De film is weliswaar geen meesterwerk, maar heeft een opmerkelijke sfeer en de acteursprestaties zijn voortreffelijk, niet in de laatste plaats Fiennes zelf als Charles Dickens. Hij vertoont niet alleen uiterlijke gelijkenissen, maar weet de auteur als personage overtuigend tot leven te brengen. Het schmieren komt goed van pas bij de uitbeelding van een rusteloze workaholic: vroeg opstaan, schrijven, reizen, redigeren, laat naar bed, lezingen verzorgen, toneelvoorstellingen regisseren, acteren, liefdadigheidsprojecten organiseren, talloze vrienden en bewonderaars vermaken en geld verdienen voor een gezin met een sleep kinderen.

De film is een terugblik. De hoofdpersoon is mevrouw George Wharton Robinson, getrouwd met een jonge dominee in Margate. Ze organiseert lezingen en regisseert toneelstukken voor de kerk, als vrouw van de dominee is dat haar dure plicht, maar ze maakt vooral lange wandelingen door de duinen en langs het strand terwijl ze peinst over haar jonge jaren. Ze was de ‘geheime’ liefde van Dickens tussen 1857, toen ze elkaar voor net eerst ontmoetten—zij was achttien, hij vijfenveertig—en zijn dood in 1870. De dominee weet dat ze Dickens heeft gekend en hij schept erover op tegen zijn vrienden en kennissen, maar weet niets van de precieze aard van de relatie.

Voor wie niet op de hoogte is van het leven en werk van Dickens, zal de film weinig prijsgeven over het onderwerp. Fiennes laat veel te raden over en beperkt zich hoofdzakelijk tot suggesties, blikken, gebaren. Doen ze het nou wel of niet met elkaar? De stukjes van de puzzel vallen terloops en bijna ongemerkt op hun plaats. De film is losjes gebaseerd op het gelijknamige boek van Claire Tomalin, dat zal er ook wel iets mee te maken hebben.

De climax van de film  is het bezoek van Catherine Dickens aan haar jonge rivale die dan nog gewoon haar meisjesnaam voert: Ellen (‘Nelly’) Ternan, de jongste uit een gezin van actrices, waarvan de moeder weduwe is en optreedt als impresario, zowel voor zichzelf als voor haar drie getalenteerde dochters. Nelly is jarig en Catherine komt langs met een cadeau. Het is een geschenk van Charles dat door een vergissing van de juwelier bij Catherine terechtgekomen is. Nelly en haar familie voelen zich opgelaten. Mevrouw Dickens is niet de eerste de beste.

De twee vrouwen hebben elkaar al eerder ontmoet, maar deze keer komen de kaarten op tafel. Catherine heeft gehoord dat haar man een appartement voor Nelly heeft gevonden. ‘Ja, mijn moeder en zuster Maria gaan naar Italië’, verklaart Nelly, ‘en mijn zuster Fanny is door Mr. Dickens geïntroduceerd als gouvernante bij de familie Trollope’. My husband has always been very generous, zegt Catherine stijfjes. Dan pakt ze een fraai doosje uit haar tas en overhandigt het aan Nelly. Happy birthday. De juwelier had uiteraard verondersteld dat het voor mij was, maak maar open. Ze zegt: Charles stond erop dat ik het bij u bezorgde, hij is erg op u gesteld… U ook op hem?

Silly question, vervolgt ze, hij is immers Charles Dickens. De eerste jaren dat we samen waren was ik ook erg van hem onder de indruk, maar u komt er nog wel achter dat u hem met al zijn bewonderaars zult moeten delen. U zult nooit weten wie hij het meest liefheeft, u of hen… hij weet het zelf niet.

De scène is vol ogenspel, momenten van stilte, spanning–de emoties kolken onder de oppervlakte. Fraaie regie. Pas later op de dag spreekt Nelly Charles erop aan. Ze vraagt hem op de man af of hij Catherine inderdaad op haar heeft afgestuurd. ‘Ja’, zegt hij.

Ze is de moeder van je kinderen, hoe kun je zo wreed zijn? Je vrouw vroeg me of ik op je gesteld was. Ik kon niet eerlijk antwoorden, ik had ‘nee’ willen zeggen!

Dickens probeert zich te rechtvaardigen: Ik houd niet van haar, ze begrijpt niets, ze ziet niets… Ik dacht: als ze jou ontmoet, dringt het misschien tot haar door dat ik met haar niets kan hebben. Ik wilde dat ze je zag.

De historische werkelijkheid was waarschijnlijk prozaïscher. Anders dan in de film een beetje gesuggereerd wordt, was het huwelijk van Charles en Catherine al slecht voordat Charles en Nelly elkaar voor het eerst meemaakten—hun affaire heeft de ontbinding van het huwelijk hooguit versneld. Catherine werd niet naar Nelly gestuurd om haar de ogen te openen voor de verliefdheid van haar echtgenoot, maar uit platte burgermansoverwegingen. Het bezoek zou de buitenwereld moeten overtuigen van de totale onschuld van de betrekkingen tussen Dickens en de dames Ternan, Nelly in het bijzonder. Immers, als er echt iets aan de hand was, dan zou je toch niet de bedrogen echtgenote op het dak van haar rivale sturen? Als Dickens kort na het bezoek een brief naar The Times stuurt om zich te beklagen over de roddel die hem en zijn vrouw ten deel valt—een ongelooflijke actie, die het roddelcircuit pas goed tot grote opwinding brengt—legt hij er nog eens de nadruk op dat Nelly (hij noemt haar naam niet) zo blank is als een pasgeboren lammetje en dat zij part noch deel heeft aan de problemen in huize Dickens.

The Invisible Woman is een treffende titel voor het verhaal, want de geruchten over het slechte huwelijk van Charles en Catherine betroffen niet zozeer Nelly, maar veel meer Georgina Hogarth, de zuster van Catherine, die bij de huwelijksproblemen zonder enige aarzeling de kant koos van Charles. Zou zich achter de façade van Victoriaans fatsoen een drama van incest hebben afgespeeld? Volgens sommigen waren wel drie of vier van de kinderen in het gezin van Georgina, niet van haar zuster. In de film komt Georgina alleen in het voorbijgaan in beeld. Terecht misschien, vanuit filmtechnisch oogpunt, het verhaal zou er nog ingewikkelder van geworden zijn als ook zij centraal in het verhaal was geplaatst.

Bij dit alles is een intrigerend detail het sieraad dat Catherine aan Nelly komt overhandigen. In de meeste biografieën van Dickens die ik in de kast heb staan—dat zijn er een stuk of tien—is er sprake van een bracelet. Eén biograaf laat de mogelijkheid open dat het ook een broche geweest zou kunnen zijn, maar in de film zie je niet goed wat het is, het gaat te snel. Heeft dat bezoek van Catherine eigenlijk wel plaatsgevonden? De film berust erop.

De altijd betrouwbare Fred Kaplan, auteur van Dickens. A Biography, schrijft dat mevrouw Dickens zich op het tijdstip van Nelly’s verjaardag nauwelijks bewust kan zijn geweest van enige plaats van Nelly Ternan in het leven van haar man. Misschien was ze door de fout van een juwelier op de hoogte geraakt van een armband die Charles misschien voor Nelly had bestemd, maar, concludeert hij: the story, and its date, have a fragile source.

 

illustraties:
Nelly Ternan; bron: biography.com
Ralph Fiennes als Charles Dickens; bron: dailymail.co.uk
Felicity Jones als Nelly Ternan; bron: thecultureconcept.com
Charles Dickens; bron: npr.org