Idue Foscari hoort niet tot de overbekende Verdi-opera’s, sterker, bij overzichten van leven en werk van de componist staat de naam van de compositie dikwijls niet eens vermeld. Ik denk aan standaardwerken als Peter Conrad’s A Song of Love and Death, Herbert Lindenberger’s Opera. The Extravagant Art of Joseph Kerman’s Opera as Drama. Toch is I due Foscari een belangrijke schakel tussen de jonge en oude Verdi. De componist begon aan het werk in 1844 na de voltooiing van Ernani en de première vond plaats te Rome, begin november. Verdi had een ongelooflijk productieve periode en vestigde in snel tempo zijn naam als succesvol musicus, ook buiten de grenzen. Hij was net begonnen aan een vruchtbare samenwerking met zijn librettist Francesco Maria Piave, die hij geheel naar eigen inzichten en luimen wist te kneden: Voeg wat dialoog in tussen Jacopo en een soldaat en laat dan een officier roepen ‘Breng de gevangene binnen’, Maak er iets krachtigs van, want we maken het stuk voor Rome. Zorg dat je in de juiste gemoedstoestand raakt en schrijf een paar mooie regels.

Afgelopen zaterdag, 17 september 2016, was de opera te beluisteren in het Concertgebouw, Amsterdam, in concertvorm. Zonder toneelbeeld valt er misschien weinig te zien, maar deste meer te luisteren. En te genieten, want de voorstelling behoorde, voor zover ik het kan overzien, tot de top van de toch al hoogstaande serie opera’s bij de Matinee. De Nederlandse Opera wil de kwaliteit van de solisten nogal eens opofferen aan de mise-en-scène en kostbare decors, bij de Matinee kan juist flink worden uitgepakt als het om de uitvoerenden gaat. Het Radio Filharmonisch Orkest werd geleid door dirigent Giancarlo Andretta, de hoofdpersonages waren sterk bezet door Sebastian Catana als Francesco Foscari, Roberto de Biasio als Jacopo Foscari en Tamara Wilson als Lucrezia Contarini. De laatste is een jonge Amerikaanse sopraan die net als veel andere Amerikaanse zangers een enorme keel kan opzetten, maar die bovendien echt goed kan zingen. Ze steeg zonder zichtbare inspanning boven koor en orkest uit, figuurlijk, want haar lichaamsomvang heeft ouderwetse diva-proporties.

 

 

Het verhaal van I due Foscari is gauw verteld: Jacopo Foscari, de enig overgebleven zoon van de Doge van Venetië, Francesco Foscari, is verbannen vanwege zijn aandeel in een moord, maar hij is onschuldig en kan het in zijn verbanningsoord niet langer uithouden. Hij keert terug naar Venetië om zijn vrouw (Lucrezia) en kinderen te ontmoeten, maar wordt opnieuw vastgezet en verbannen, naar Kreta. De veroordeling vindt plaats door de Raad van Tien waarvan zijn vader qualitate qua deel uitmaakt. Ondanks Jacopo’s en Lucrezia’s smeekbeden laat vader Foscari zich niet vermurwen—hij wordt geacht de wetten van de stadsstaat loyaal uit te voeren en maakt zich niet aan favoritisme schuldig—en spreekt zich eveneens voor de straf uit. Het loopt slecht af… Jacopo sterft van verdriet, hij mag zijn gezin niet meenemen. Vader Francesco sterft aan een verscheurde ziel. Achteraf blijkt dat Jacopo inderdaad onschuldig was, de twee Foscari’s zijn vergeefs gestorven. De weduwe blijft verslagen achter met de opdracht van haar gestorven man: voedt onze kinderen op tot deugdzame burgers.

In de opera experimenteerde Verdi met het ‘terugkerende motief’, de hoofdpersonages hebben allemaal een herkenbaar melodietje, om het maar in lekentermen te zeggen, als ze op het toneel verschijnen. Latere componisten, inclusief Verdi zelf, hebben zulke motiefjes tot grote hoogten ontwikkeld, maar bij I due Foscari bevindt de techniek zich in het beginstadium. Het klinkt statisch, alsof de deurbel gaat. Pas in later werk volgt de muziek de ontwikkelingen in de personages. Een ander experiment betreft de ontwikkeling van de bariton. Bij de grote voorgangers van Verdi, Donizetti en Bellini, is de bariton in feite de ‘zingende bas’ (basso cantate), maar Verdi plaatst de bariton uitdrukkelijk tussen de bas en de tenor in. Volgens wijlen Rodolfo Celletti, de gezaghebbende muziekcriticus van Epoca, heeft Verdi als eerste Italiaanse componist de bariton naar voren gehaald als de belangrijkste tegenstander/rivaal van de tenor, die zoals gebruikelijk de heldenrol vervult. Niet mechanisch, maar met psychologische diepgang. Tegenover de ‘slechtheid’ van een Iago of Conte di Luna staat de gulheid in Ernani of vergelding voor verraad in Un ballo in maschera. Maar Verdi gebruikt de bariton overwegend voor zijn vele vaderfiguren. Naast de gestyleerde tenoren vertegenwoordigen Verdi’s baritons bij uitstek de menselijke, realistische kant van het drama. Verdi laat de bariton een stuk hoger zingen dan zijn voorgangers, bijna op ‘tenorhoogte’; zijn baritons werden ook wel mezzo tenoren genoemd en in Frankrijk spreken muziekkenners over de baryton Verdi. Francesco Foscari is misschien wel het eerste uitgewerkte voorbeeld van wat Verdi voor ogen stond. De vertwijfeling die de Doge keer of keer overvalt, de verlammende keuze tussen bestuurder en vader, wordt in de hoogste regionen tot uiting gebracht, met als climax de regels:

O vecchio cor, che batti
Come a’ prim’anni in seno,
Fossi tu freddo almeno
Come l’avel t’avrà;
Ma cor di padre sei,
Vedi languire un figlio,
Piangi pur tu, se il ciglio
Più lagrime non ha.

Het verhaal van I due Foscari speelt zich in het zestiende eeuwse Venetië af en is ruwweg gebaseerd op historische gebeurtenissen, maar Verdi heeft met harde hand iedere uitweiding gekapt. Dat maakt de opera moeilijk toegankelijk: wat is nou eigenlijk de inzet, waarom wordt Jacopo verbannen en gaan de laatsten van de Foscari’s ten onder? Uitgangspunt van het libretto is George Gordon Byron’s (‘Lord’) toneelstuk The Two Foscaris, in een paar weken geschreven, zomer 1821. Die tekst maakt de context volkomen duidelijk. De Raad van Tien wordt verscheurd door factiestrijd en er is een samenzwering aan de gang tegen de Foscari’s die het in Venetië lang voor het zeggen hebben gehad na succesvolle oorlogen tegen Turkije en verschillende Italiaanse staatjes. De stad is machtig geworden en rivaliserende families achten de tijd rijp om de macht over te nemen, drie zoons van Francesco zijn inmiddels omgekomen. Jacopo’s betrokkenheid bij moord houdt met deze factiestrijd verband, hij zou contacten met de vijand hebben gehad: hoogverraad. De Raad van Tien, een soort Chinees politbureau, is onderling verdeeld: sommigen hebben medelijden met de Foscari’s en zijn geneigd de Doge te sparen voor het lot dat hem te wachten staat: het veroordelen van zijn enig overgebleven zoon. Het zijn nuances die we goed kunnen gebruiken om de opera te begrijpen, maar Verdi had er geen geduld voor: er moest vooral veel en schitterend worden gezongen.

 

 

illustraties
Giuseppe Verdi; bron: losguardodiarlecchino.it
Tamara Wilson; bron: thepeninsulagator.com