Ik hoorde, liever gezegd: las, voor het eerst over The Perfect American in Words Without Music van Philip Glass, dat ik vorig jaar besprak voor de website van Athenaeum Boekhandel. De auteur maakt er weinig woorden aan vuil. Hij introduceert roman- en scriptschrijver Rudy Wurlitzer—inderdaad, telg uit de bekende Wurlitzerfamilie, uitvinders van de jukebox. Ze komen elkaar tegen in Parijs waar Glass in de jaren vijftig van de vorige eeuw studeert aan de beroemde École des Beaux Arts. Het begin van een levenslange vriendschap. Glass en hij kopen ateliers in Nova Scotia, Cape Breton, en hebben daar samen aan allerlei projecten gewerkt, onder andere aan twee operalibretti: In the Penal Colony, naar het korte verhaal In der Strafkolonie van Franz Kafka en The Perfect American. Dat is alles wat ik kon vinden. In the Penal Colony is een zogenaamde kameropera, met maar twee stemmen en een strijkkwartet—door Glass op die manier opgezet om het werk makkelijk uitvoerbaar te maken. The Perfect American is een grand opera met alles erop en eraan, in de traditie van opera’s die de componist heeft gewijd aan vooraanstaande personages: Einstein, Gandhi, Galileo Galilei, Kepler. De ‘volmaakte’ Amerikaan is Walt Disney.

 

 

Een briljant idee, lijkt me, om een werk op te dragen aan de man die zichzelf beschouwde als de ultieme belichaming van de Amerikaanse Droom. In de wereld van Disney is de lucht blauwer dan blauw, het gras groener dan groen, de mensen aardiger dan aardig en… over sterven wordt niet gesproken, zingt het koor van familieleden en vrienden. Het libretto is losjes gebaseerd op de roman Der König von Amerika van Peter Stephan Jungk, waarin de nadruk ligt op de ‘minder prettige’ kanten van de vader van Mickey Mouse, Donald Duck, Sneeuwwitje en al die andere tekenfilmpersonages. Hoewel The Perfect American in januari 2013 voor het eerst werd opgevoerd, in het Teatro Real te Madrid—een coproductie met de English National Opera—heb ik er nooit meer iets over vernomen. Tot een dag of wat geleden, toen ik ’s avonds laat werd gebeld door een goede fee die me waarschuwde dat de opera op dat moment werd uitgezonden op tv (Brava). Het was de registratie van de eerste Madrileense uitvoering, zoals ik later begreep de enige die gefilmd is. Je zou verwachten dat het toneel was versierd met bekende afbeeldingen uit het Disney-atelier, maar daar is geen sprake van. De Disney-produktiemaatschappij heeft haar handen niet willen branden aan The Perfect American en heeft uitdrukkelijk verboden om welk Disney-produkt ook maar te noemen of te tonen.

Je kunt je er iets bij voorstellen. De opera belicht Walt Disney in zijn laatste dagen, geveld door longkanker, in handen van een verpleegster, Hazel, die hij Sneeuwwitje noemt, en begeleid door een leger van artsen die hem hooguit nog een jaar geven. Erger: hij spreekt zich luid en duidelijk uit over zijn plaats in de wereld en stelt zich op één lijn met Abraham Lincoln, die hij in zijn standplaats Anaheim, Californië, als een animatonische reïncarnatie probeert tot leven te wekken en die als een monster van Frankenstein over het toneel wankelt, verbonden met computers en elektriciteitsdraden. Ondanks alle problemen hebben we iets van onszelf gemaakt, we hebben de wereld veranderd, we zijn de helden van het volk, zingt Disney. Maar hij realiseert zich dat de President niet meer de held uit zijn jeugd is. U heeft een einde gemaakt aan de slavernij, schreeuwt hij, u bent de kampioen van het zwarte ras, dat is het grote verschil tussen ons. En hij verwijt Lincoln dat door de afschaffing van de slavernij Amerika in een grote puinhoop veranderd is. Heeft u de Zwarte Mars op Washington niet gezien, wat daar allemaal meeliep? Langharig werkschuw tuig! En terwijl Lincoln stotterend en rochelend zijn beroemde rede op de vrijheid probeert uit te spreken, stort hij in elkaar, opgevangen door Disney, die de lof van het eens zo machtige Amerika zingt.

 

 

Een hoogtepunt in de opera is het optreden van Andy Warhol, vertolkt door de tenor John Easterlin. Hij arriveert in 1977 bij de Disneystudio’s met het verzoek een portret van Walt te mogen maken, zoals hij portretten van Marilyn Monroe en andere Amerikaanse superstars heeft gemaakt. Maar hij krijgt geen toestemming: hij denkt toch zeker niet dat Walt Disney een ‘gewone’ superstar is?! Warhols pleidooien: tell Walt I love his work, tell him we are one and the same, vallen niet in vruchtbare aarde. Ook Disney’s houding tegenover zijn werknemers wordt door Glass en Wurlitzer niet vergeten. De figuur Dantine treedt op als vertegenwoordiger van de arbeiders; hij werd op staande voet ontslagen toen Disney hoorde dat hij lid van de vakbond was. In de opera vraagt hij Disney, als ze beiden oud zijn, of hij daar geen spijt van heeft. Nee! Dan spreekt de morsige vakbondsleider zijn oordeel uit: je bent in feite niet meer dan een middelmatige baas van een groot concern, alle creativiteit van je films heb je stelselmatig bij elkaar gestolen en je hebt je medewerkers nooit de waardering gegund die ze verdienen. Disney’s houding tegenover zijn ondergeschikten was inderdaad op z’n minst wonderbaarlijk: creatief werk mocht alleen door mannen worden verricht, vrouwen deden de administratie en zorgden voor kopjes koffie. Iedereen die eigen initiatief toonde, vloog de laan uit.

 

 

Disney is groot geworden, letterlijk wereldberoemd en buitengewoon rijk, met zijn film Bambi, 1942. Het verhaal was afkomstig van Siegmund Salzmann, beter bekend onder zijn schrijversnaam Felix Salten, Oostenrijkse jood, die in 1923 het gelijknamige boek schreef. Een groot succes in de Duitstalige wereld; in 1928 vertaald in het Engels. Salten heeft de filmrechten voor een prikkie moeten verkopen: 1000 dollar; hij stond met zijn rug tegen de muur, het nazisme rukte op en Hitler deed het werk van joodse schrijvers in de ban, ook dat van Salten.

 

 

Disney heeft Salten geen eer bewezen en van Bambi een goedkoop, oersentimenteel, moralistisch sprookje gemaakt. Alle dieren in het bos van Disney zijn vriendjes, de uil en de veldmuis, de vos en het konijn—roofdieren zijn mak als lammetjes. Bambi zelf is getekend met een hoofd dat groter is dan de rest van zijn lijf en enorme, onschuldige kinderogen. Wat we zien is geen hertenkind, maar een mensenkind. In schril contrast met de wereld van Salten, die wel degelijk gemodelleerd is naar de echte natuur, vol tederheid, maar ook verscheurd door conflicten en wreedheid. Salten was zionist, hij hoorde de laarzen dreunen. De vader van Bambi is geen beschermer, zoals bij Disney, maar een leraar die zijn zoon de broodnodige kunst van het overleven bijbrengt.

Disney zat voor een dubbeltje op de eerste rang en heerste over zijn wereld als een koning. Hij stal alles bij elkaar en regeerde met meedogenloze hardheid. Hij minachtte vrouwen, was racistisch en antisemitisch. Kortom: de volmaakte ugly American.

 

illustraties
Philip Glass; bron: pomqfranc.blogspot.com
Felix Salten; bron: Jewish Review of Books
Walt Disney; bron: Entertainment Weekly
Foto’s uit de opera (Lincoln, Warhol); bron: The Guardian