Fictie of werkelijkheid

Vóór in Moonglow, het boek van Michael Chabon over zijn grootouders, staat een author’s note. De mededeling is geïllustreerd met een advertentie uit Esquire, oktober 1958. Daarop een reclametekst voor een ruimtevaartuig dat je zelf kunt bedienen, een Aerobee-Hi research rocket. Het product wordt op de markt gebracht door de firma Chabon Scientific te New York. In de memoir zélf wordt verteld hoe de paternale grootvader van de schrijver dat soort doe-het-zelf raketten inderdaad heeft ontwikkeld. Superieur speelgoed dat verkocht werd door het bedrijf van een familielid. De advertentie geeft het boek, en in het bijzonder de levensgeschiedenis  van grootvader Chabon, een stempel van authenticiteit. Alsof de schrijver zegt: het is allemaal waar wat ik heb opgeschreven, kijk naar dit overtuigende bewijs.

Maar het is bedrog. De schrijver kwam de advertentie ergens tegen en heeft zijn verhaal erbij aangepast. In de begeleidende tekst waarschuwt hij zijn lezers met nadruk: ‘Bij de voorbereiding van deze biografie heb ik me aan de feiten gehouden behalve als de feiten weigerden zich te voegen naar het geheugen, de bedoeling van het verhaal of mijn eigen waarheid’. Hij gaat verder: ‘Als ik de vrijheid heb genomen om namen, data, plekken, gebeurtenissen en gesprekken aan te passen of mijn versie te presenteren van de identiteiten, motieven en onderlinge betrekkingen van familieleden of historische personages, kan de lezer ervan doordrongen zijn dat ik dit met grote toewijding heb gedaan’.

Moonglow wordt op het omslag  van de Britse uitgave (4th Estate, London) aangeprezen als Chabon’s greatest novel, maar de grens tussen fictie en non-fictie is voor een simpele lezer als ik niet te trekken. Om de mystificatie te vergroten heeft Chabon ook talrijke voetnoten in zijn roman opgenomen. Een voorbeeld. Hij beschrijft de eerste ontmoeting tussen zijn grootvader en grootmoeder tijdens Night in Monte Carlo, een feestavond in de synagoge van Baltimore. Zijn grootmoeder is een Franse jodin die direct na de oorlog met haar dochtertje naar de Verenigde Staten is gehaald door een liefdadigheidsorganisatie. Door de dames van die organisatie is ze bij de ingang geposteerd in de hoop dat ze de aandacht zal trekken van de jonge rabbi; ze moet aan de man geholpen worden. De rabbi schonk totaal geen aandacht aan haar, maar Michael’s grootvader was gefascineerd door haar verschijning… the tick-tock oscillation of her hips, the amplitude of the curves divulged by the cut of the taffeta dress. Er lag een Ingrid Bergmanachtige glimlach om haar vuurrood geverfde lippen en haar ogen gingen schuil achter een grote zonnebril. Hoort dat zo, dacht grootvader in verwarring, of heeft ze zich verkleed voor de Monte Carlo-avond? Het is een van de hoogtepunten uit Moonglow. In een voetnoot laat de schrijver weten dat ze bij aankomst in Amerika haar gebit had moeten laten herstellen na de oorlogsellende in Europa. Dat werd gedaan door een tandarts die na zijn pensioen in Florida ging wonen. Hij dook op tijdens een lezing door Chabon (in Books & Books te Coral Gables) en sprak hem aan over dat gebit: he had never entirely recovered from the shock of the ruin he found inside my grandmother’s mouth.

 


Interieur van Books&Books, Coral Gables

Sommige details kloppen, natuurlijk. Books & Books is een toonaangevende boekhandel in Coral Gables (adres: 265 Aragon Ave, Coral Gables, FL 33134, USA), waar iedereen die iets betekent in de wereld van de literatuur graag komt—in de eigen woorden van de winkel… a celebrated bookshop that offers a wide range of titles in a polished wood venue, with a courtyard & cafe. Maar heeft Chabon daar echt de tandarts ontmoet die zijn grootmoeder’s gebit gesaneerd heeft? Het is nauwelijks te geloven, maar het draagt bij aan de illusie van waarheid en levensechtheid. Chabon heeft romanschijvers wel eens vergeleken met goochelaars: ze toveren een konijn uit de hoge hoed en iedereen weet dat het gezichtsbedrog is, maar toch betaal je ervoor omdat het kunstje zo elegant wordt uitgevoerd. Ik hoorde onlangs iemand klagen over de gedetailleerdheid van Chabon: vermoeiend om te lezen hoe iedere handeling wordt ontleed en geanalyseerd. Hij laat, bij wijze van spreken, zijn personages niet ‘gewoon’ een kopje koffie zetten, maar specificeert het uiterlijk van het kopje, hoeveel suiker en melk wordt toegevoegd, waar de melk vandaan komt en aan welke kant het lepeltje ligt.

 


Chabon: detaillist

Maar ik denk dat het de taak van de romanschrijver is juist de kleinste details te belichten. Ik denk aan de opvattingen van de beroemde Oxford-historicus Richard Cobb in zijn beschouwingen over literatuur (Promenades): het gaat de romanschrijver, net als de historicus (en ik voeg daar op eigen houtje ook de antropoloog aan toe), om waarnemingen, om een gevoel voor concrete plekken. Zo’n visual awareness geldt ook de architectuur, de kleur en vorm van luiken, de positie van deuren en vensters, trappenhuizen, de grenzen tussen openbaar en privé. Alle details zijn van belang, de inhoud van broekzakken, damestassen, hoe kleren ’s nachts worden opgevouwen, hoeveel mensen er in een kamer slapen, op welke tijden van de dag mensen buiten zitten en kijken wie er langsloopt, wie de overburen zijn, over welke onderwerpen gesproken wordt, openlijk of vertrouwelijk.

Het grote voordeel van de romanschrijver is dat hij vrijelijk kan schrijven over zaken die hij écht heeft meegemaakt en gezien, terwijl beoefenaren van de sociale wetenschap dikwijls moeten afgaan op secundaire bronnen of materiaal dat nóg verder van de werkelijkheid afligt. De aandacht voor het pietepeuterigste detail is niet alleen bedoeld om overtuigingskracht te genereren, maar ook om de lezer of het gehoor te laten genieten. Zowel historici en antroplogen als romanschrijvers zijn geïnteresseerd in individuen, eenzaam of juist gezellig, op zoek naar gezelschap of juist bezig om gezelschap te vermijden. They must be concerned with what would matter most to such individuals, each seen as unique, a person precious in his or her own right, aldus Cobb.

Chabon kreeg zijn grootvader aan de praat toen deze op zijn sterfbed lag en onder de morfine zat tegen de helse pijnen van de botkanker waaraan hij leed. De man was altijd nogal zwijgzaam geweest en nu kwamen er opeens flarden van zijn levensgeschiedenis voorbij. Soldaat in de Tweede Wereldoorlog met een speciale opdracht: het opsporen van Nazigeleerden, waaronder Wernher von Braun. Verblijf in de gevangenis vanwege een moordaanslag op zijn baas die hem ontslagen had om plaats te maken voor de van spionage verdachte Alger Hiss. Het huwelijk met zijn vrouw die leed onder angstvoorstellingen en lichamelijke klachten—voor altijd getekend door de oorlog. Chabon heeft al die flarden aangevuld en naar eigen eer en geweten verder ingevuld. Het resultaat is een prachtig portret, ondanks of juist dankzij, de goocheltrucs.

 

illustraties:
Michael Chabon; bron: respectievelijk mainepublic.org en youtube.com
Books & Books; bron: books&books.com

By |2018-11-28T09:57:31+00:00donderdag 22 november 2018|Categories: Blog|Tags: , , , , |Reacties uitgeschakeld voor Fictie of werkelijkheid