In de bossen van Gorcum vond een knokpartij plaats, volgens de NRC (23 en 24 november 2019) een misselijkmakende vechtpartij, waarbij een grote groep jongens drie andere jongens in elkaar slaat. De gebeurtenis zou heftige emoties hebben opgeroepen, de krant spreekt zelfs van het gesprek van de dag. De journalist die ter plaatse is gaan kijken, spreekt afwisselend met de openhartige jongen en de stuurse jongen, en ook met een meisje. Ze waren getuige van de aanval maar weten niet veel te melden over de achtergronden. Behalve dat het om aanvallers zou zijn gegaan van Marokkaanse en Turkse komaf. Er zou een meisje bij betrokken zijn geweest, er waren misschien eerdere vechtpartijen, kortom: onduidelijke aanleidingen. Het is een bekend fenomeen; na afloop van vechtpartijen, zeker als er meer dan twee personen bij betrokken zijn, weet eigenlijk niemand meer het waarom en hoe.

Des te opmerkelijker dat allerlei buitenstaanders daarentegen precies weten wat er aan de hand is. Het verslag van de vechtpartij wordt in  de krant gekoppeld aan een bijdrage over de achtergrond. Geert Wilders wordt geciteerd, de nationale vraagbaak. Hij is van mening dat we hier te maken hebben met gewelddadig racisme, waarbij blanke jongens door allochtoon tuig in elkaar worden gemept. Tja. Veel achtergrond komt er uit Wilders niet naar boven, maar wat kun je ook verwachten van een Kamerlid met de diepgang van een platbodem. Een lector uit Leiden relativeert overigens de invalshoek van het racisme. Hij zegt dat je soortgelijke vechtpartijen ook kunt waarnemen bij groepen met andere samenstellingen, zoals hooligans. Juist, die zit.

Ik was geïntrigeerd door de woorden van een Amsterdamse socioloog, die weliswaar niet in eigen persoon bij de veldslag aanwezig was geweest, maar de filmpjes van de gebeurtenissen op internet een paar keer bekeken heeft. Het zou volgens hem niet gaan om geoefende vechters, het was eerder een strafexpeditie waarbij de slachtoffers vernederd moesten worden. Een ‘spektakelstuk’, aldus de geleerde, een ‘ritueel’. Tot zover een analyse die trouwens op geen enkele manier strijdig is met de woorden van onze grote vriend Wilders. Hij merkt verder op dat de heftige reacties op de filmpjes niet zouden sporen met de heftigheid van het geweld—er werd niet heel erg hard geslagen, het ging vooral om te laten zien wie de sterkste was. Als er sprake is van zo’n discrepantie tussen de feitelijke gebeurtenissen en de overspannen reacties, heb je volgens de Amsterdamse onderzoeker te maken met ‘morele paniek’.

Het klinkt vast heel gewichtig, maar de argeloze krantenlezer staat in de kou. Wat is dat precies, morele paniek? Het begrip slaat op de situatie dat bepaalde gebeurtenissen angst en vrees opwekken bij het grote publiek en leiden tot volstrekt overdreven maatregelen van hogerhand. Hebben we inderdaad met zo’n situatie te maken na de Gorcumse knokpartijen? Dat zit nog, dunkt me. Het begrip moral panic is afkomstig van de Zuid-Afrikaanse socioloog Stanley Cohen. Hij muntte het begrip in zijn analyse van de Britse groepen mods en rockers die in  de jaren zestig van zich deden spreken. De groepsleden waren overwegend afkomstig van de ‘lagere klassen’, zoals dat heet, maar zochten naar tegengestelde identiteiten. De mods hulden zich, zoals het woord al zegt, in modieuze kleding, hadden exotische coiffures, gebruikten parfum en damesachtige accessoires als hoeden en sjaals. De rockers waren een volstrekt tegengestelde richting toegedaan: zware motoren, leren kleding, onverzorgd uiterlijk. In het buitenland vond je al spoedig navolgers, in Amsterdam bij voorbeeld de pleiners en dijkers, afgeleid van het enigszins elitaire Leidseplein en de meer proletarische Nieuwendijk (NB de tijden zijn drastisch veranderd). In Engeland kwam het herhaaldelijk tot botsingen tussen beide groepen, het beruchtst was de veldslag in de zomer van 1964, aan de kust bij Brighton. Er waren honderden groepsleden bij betrokken, aan beide kanten. Morele paniek ontstond door de opgeblazen verhalen in de kranten, op de radio en tv: het einde van de wereld leek nabij. Die verhalen werden gretig opgepikt door morele entrepreneurs (de term is afkomstig van de Amerikaanse socioloog Howard Becker) als kamerleden, politiecommissarissen, vakbondsleiders en woordvoerders van het bedrijfsleven. Zowel de mods als rockers werden afgebeeld als vreemde elementen die de maatschappelijke orde fundamenteel bedreigden, in de termen van Cohen: folk devils.De morele entrepreneurs drongen aan op drastische maatregelen als samenscholingsverboden, het instellen van een avondklok, bewapening van de politie en dergelijke. Het typerende van zulke verschijnselen als rivaliserende benden is dat ze vluchtig zijn, na een paar jaar weet niemand meer hoe het zat met die jeugdbenden, maar is de wet- en regelgeving inmiddels aangepast.

 


Mods en rockers slaags in Brighton-aan-zee

Zoals Cohen het formuleert: public hysteria over a perceived problem often results in the passing of legislation that is highly punitive, unnecessary, and serves to justify the agendas of those in positions of power and authority. Morele paniek ontstaat niet spontaan, maar is het resultaat van een samenspel tussen verschillende actoren. Ten eerste de folk devils zélf, die de aanleiding zouden hebben gevormd, dan de morele entrepreneurs op het gebied van de wet- en regelgeving, vervolgens de media, dan de politiek en politici en tenslotte het grote publiek. Cohen legt sterke nadruk op de rol van de media: het krachtigste element bij het tot leven brengen van een morele paniek. Verslagen over het optreden van de folk devils zijn vaak tendentieus en overdreven, de folk devils worden veel groter gemaakt dan ze in werkelijkheid zijn. Cohen: Public concern and anxiety are heightened by journalistic hyperbole concerning the folk devils. Public concern and anxiety over the folk devils lead to moral panic. Het mechanisme dat hierbij wordt gebruikt is framing: door invalshoek en woordkeus krijgt de lezer aan gereikt hoe hij het verslag moet lezen en interpreteren.

 


Ordehandhavers en folk devils

Kun je in verband met de Gorcumse gebeurtenissen spreken van morele paniek? Misschien op kleine schaal, ik heb geen idee wat daar langs de Merwede allemaal wordt uitgedokterd. Maar landelijk is de bui alweer overgedreven. Als er al van een storm sprake was, hield deze huis in een glaasje water.