Toen ik een presentatie voorbereidde over zogenaamde Bollywoodfilms (samen met Dick Plukker vertaalde ik dertig van de populairste filmliedjes in Mijn lippen vroegen om een lied, Amsterdam
[India Instituut] 2010), raakte ik weer gecharmeerd—ik had al een tijd geen Indiase films meer gezien, laat staan de song & dance die daar zo’n onmisbaar onderdeel van vormt. Ik vermijd zoveel mogelijk de naam Bollywood. De aanduiding heeft iets spottends, alsof India niet een eigenstandige filmtraditie kent die minstens zo oud is als de Amerikaanse. Wat me bij Indiase films vaker opvalt is een Italiaanse ‘toets’, het neorealisme van een film als Fietsendieven. De oppervlakkige glamour en glitter van Hollywood is trouwens in India bepaald niet onbekend—het is typerend voor de filmindustrie in het algemeen, inclusief de Amerikaanse: alles wat bruikbaar is, gebruik je.

Kenmerkend voor Indiase films is hun duur: minstens 130, 140 minuten en de verhaallijn wordt inderdaad soms wel zes of zeven keer onderbroken door liedjes en dansjes. De invloed van de oude hofcultuur uit de Moghulperiode is duidelijk merkbaar, maar meer nog het stempel van volkstoneel en straattheater. In Maharashtra heb ik diverse keren laavnii-voorstellingen (लावनी) meegemaakt, een combinatie van satire, politiek cabaret, liedjes en acrobatiek–precies de ingrediënten van een Hindi-film. Op toneel zie je overacting en het neerzetten van typetjes. Dat heeft ongetwijfeld te maken met pogingen om een groot, ongeschoold, weinig sophisticated publiek te bereiken. In de film lukt dat: per jaar worden naar schatting vier miljard bioscoopkaartjes verkocht voor de ruim tienduizend filmtheaters in India. Het analfabetisme in India is nog steeds substantieel, meer in het Noorden dan in het Zuiden. De filmindustrie is in de buurt van Bombay (Mumbai) gevestigd, maar er bestaan ook bloeiende productiecentra in steden als Kolkata (Calcutta), Chennai (Madras) en Hyderabad. Hindi-films vormen wel het grootste aandeel, maar de vraag naar films in het Kannada, Telugu, Bengali, Marathi of Malayalam kan niet worden onderschat. In India worden aanzienlijk meer films gemaakt dan in de rest van de wereld bij elkaar.

De filmliedjes zijn zelden van het slag ik hou van jou en blijf je trouw, integendeel: de teksten zijn soms intelligent, scherp en poëtisch. Je proeft de traditie van de Urdu-poëzie zoals die aan het hof van Moghul-heersers werd gedeclameerd, of in vooraanstaande koffie- en theehuizen. Ontwikkelde moslims kennen talloze gedichten uit het hoofd en kunnen die bij uiteenlopende gelegenheden moeiteloos ten gehore brengen. Bij de filmindustrie zijn veel dichters en schrijvers betrokken, maar de ongekroonde keizer van de filmdichters is ongetwijfeld Javed Akhtar die tal van ‘hits’ op zijn naam heeft. Zijn ontroerende gedichtenbundel Tarkash (तरकश), met autobiografische inleiding (अपने बारे में), is in het Engels vertaald en verschenen bij HarperCollins als Quiver. Poems and Ghazals.

Waarom zou je filmliedjes vertalen? Je merkt pas in India hoe uitzinnig populair ze zijn. Je hoort ze de hele dag, overal, en het is een genre dat door jong en oud, hoog en laag, zeergeleerd en ongeletterd, wordt gewaardeerd. Soms is de film allang vergeten, maar blijft het liedje in het geheugen hangen. Zowel tekst als muziek zijn toegankelijk en net als met filmstijlen, wordt er met muziekstijlen vrijelijk omgesprongen: Indiase klassieke muziek, ghazals, qawwali, maar ook Westerse klassieke en populaire muziek, jazz… alles wat bruikbaar is, wordt gebruikt. Zoals iemand zei: het gaat om een stevig brouwsel van wijsjes uit de Gangesdelta, vlagen Dixieland, fado’s, Duke Ellington en dat alles gevat in de strenge structuur van de Indiase raag. Ondanks de populariteit weten buitenstaanders die de taal niet spreken niet of nauwelijks waar de liedjes over gaan. Reden: ze blijven meestal onvertaald, ook als de rest van de film ondertiteld zou zijn. Vermoedelijk uit een mengeling van minachting—de liedjes en dansjes worden gezien als pauzenummertjes—en onmacht: liedjes zijn, net als gedichten, moeilijk te vertalen. Zijn ze werkelijk zo onnozel? Dick Plukker en ik hebben een keuze gemaakt uit lijsten met favoriete films en liedjes: laten we eens zien.

Bij liedjes moet je door de verpakking heenkijken–soms is er inderdaad niks, maar soms begrijp je dat de frivole aankleding een serieuze achtergrond dekt. Liefdesliedjes dienen om ingrepen van de strenge Indiase filmcensuur te vermijden, maar ook om belangrijke problemen aan te stippen zonder dat dit tot openlijke controverses en tegenstellingen leidt. In de films gaat het om ‘gemengde huwelijken’ tussen moslims en hindoes of overtreding van de kaste-endogamie, de keuze tussen het gearrangeerde huwelijk en het romantische huwelijk, de omstreden bruidsschat, het ouderlijke gezag, de positie van vrouwen. Dit zijn in India niet alleen individuele, persoonlijke aangelegenheden, maar centrale sociale kwesties waar hele families, regio’s of geloofgemeenschappen door geraakt worden. Vaak vraagstukken die in verband staan met de trek van platteland naar stad, criminaliteit, uitbuiting, ziekte, dood, armoede, terrorisme, de relatie met erfvijand Pakistan en de uiteenlopende waardering van het verleden: de langdurige Islamitische overheersing door de Moghul-keizers en het Britse kolonialisme, dat overigens een stuk korter duurde. De liedjes hebben een belangrijke functie: ze verdoezelen de scherpe kantjes of maken die op de een of andere manier verteerbaar.

Filmacteurs worden aanbeden als (half-) goden, Amitabh Bachchan is een bekend voorbeeld, maar dat geldt net zo voor de zangers en zangeressen die de play back verzorgen. De godin van het filmlied is Lata Mangeshkar die duizenden liedjes heeft opgenomen, zowel in het Hindi als in het Bengali als in haar ‘eigen’ taal, het Marathi. Ze heeft, zoals haar bijna net zo populaire zuster Asha Bhosle, een klassieke zangopleiding genoten en heeft ook buiten de film een succesvolle loopbaan als zangeres opgebouwd. Ze heeft de godin Saraswati op haar tong, zeggen haar bewonderaars. Bij song & dance zijn naast klassieke zangers en zangeressen, ook klassieke dansers betrokken. Uit de vele stijlkenmerken herken je zonder moeite klassieke Indiase dansstijlen, met name de bharata natyam, de typisch ‘verhalende dans’ met de veelzeggende bewegingen van ogen, handen en armen.

Ter illustratie een paar voorbeelden. Geplukt van You tube en dus soms met een klein stukje reclame vooraf… dat spijt me. Het eerste voorbeeld is rang barse (रंग बरसे), ‘het regent kleur’, uit de film Silsila. We zien de viering van het holi-feest waarbij mensen elkaar met kleurstoffen bekogelen. Een vrolijk dansje met de acteurs Amitabh Bachchan en Rekha (die destijds in het echte leven een verhouding zouden hebben gehad) en Jaya Bachchan en Sanjeev Kumar onder de toeschouwers. Niemendalletje? Toch niet: in de film gaat het om overspel (je ziet Bachchan tegenover zijn rivaal het gebaar maken van horentjes op zijn hoofd) waarbij de echtgenoot belachelijk wordt gemaakt. Bachchan zingt (met eigen stem) ongeveer de volgende tekst: de vrouw bereidt een feestmaal voor op een gouden schaal, maar de minnaar smult ervan, ze maakt paan met de heerlijkste kruiden, de minnaar eet het op (je ziet het Bachchan in z’n mond stoppen), ze bestrooit haar bed met jasmijn (Bachchan gooit met jasmijnbloesem), de minnaar beslaapt het bed
(https://www.youtube.com/watch?v=fQX7iuvmNso).

Het tweede voorbeeld is ek ladkii ko dekhaa (एक लडकी को देखा), uit de film 1942. A Love Story, ‘een meisje dat ik zag’. Een perfect onschuldig liedje, gezongen door iemand die een flits van een meisje zag en nu naar haar op zoek is. Wie is ze? Bedoeld als scherp contrast met het verhaal van de film: de zoon van een loyale ambtenaar in Britse koloniale dienst en de dochter van een gezochte vrijheidsstrijder vinden elkaar in 1942 als het land wordt verscheurd door de Quit India-beweging: alle Britten wég uit India. Door de ‘onschuldige’ liefde tussen de twee geliefden (Anil Kapoor en Manisha Koirala) komt ongewild de verblijfplaats van de opstandeling uit. Tekst van Javed Akhtar: Het meisje dat ik zag/was als een roos die bloeit/als een droom van een poëet/als een gouden zonnestraal/als een hertje in het bos/als een nacht vol maneschijn/als een zoete fluistering/als glanslicht in de tempel/als de morgendauw/als de klank van de schalmei/als een kronkelhazelaar/als een malse lentebui/een roes die me benevelt.
(https://www.youtube.com/watch?v=CZ5a69wwg5k)

Het derde voorbeeld stamt uit de film Bombay van Mani Ratnam met tekst van Mehboob. De film is gewijd aan felle religieuze tegenstellingen tussen moslims en hindoes, culminerend in de heftige rellen die eind 1992, begin 1993 uitbraken naar aanleiding van de vernieling in Ayodhya van de Babri Masjid, de moskee van Babur, door hindoefanaten. Het verhaal wordt verteld aan de hand van een hindoejongen en een moslimmeisje die verliefd op elkaar worden, maar uit hun dorp moeten vertrekken en in zich Bombay vestigen. De rellen breken uit op het moment dat hun ouders min of meer met het huwelijk verzoend zijn (er zijn twee kleinzoons geboren). Het liedje laat het prille begin van de liefde zien als de jongen het meisje gadeslaat tijdens de voorbereidingen voor een (Islamitisch) huwelijksfeest. Let op de qawwali-muziek en het waarschuwende vingertje van de zuster van de jongen: ‘gemengde’ verkering is vragen om problemen.
Wat moet ik zeggen/ik zag een onbekende man/en toen ving dit verhaal van liefde aan/in mijn hart ontbrandde een gevoel/dat ik niet eerder kende/ik hem, hem mij, nooit eerder zagen wij elkaar/waarom meteen verliefd/dat weet ik niet/wat moet ik doen/wat is zijn naam/waar vind ik hem/wat moet ik zeggen/…/het is nu savan/liefdesregen klatert uit z’n ogen op me neer/omdat ik zo verlegen ben/wend ik mijn blikken af/…
( https://www.youtube.com/watch?v=zezEX_K2Rj0)

 Voorbeeld vier komt uit Kabhi kabhie. Weer een liefdeslied, maar opnieuw met dubbele bodem. De dichter (Amitabh Bachchan) zingt zijn geliefde (Rekha) toe: ik denk wel eens/je dichte, zwarte lokken zijn bedoeld voor mij/je lippen en je armen bewaarde je voor mij/ik licht de sluier op onze huwelijksnacht/je zult voor eeuwig van me blijven houden/je zult met liefde naar me kijken/…/ik denk wel eens. Intussen is zij ‘beloofd’ aan een andere man: de ijzige spanning tussen het gearrangeerde huwelijk en een romantische bevlieging. Ze woonde een lezing van hem bij en viel voor zijn prachtige poëzie, een climax wordt bereikt tijdens de huwelijksnacht als de officiële echtgenoot zijn jonge bruid een bundel van ‘haar’ dichter cadeau geeft, nietsvermoedend en met de beste bedoelingen… de laatste beelden van de clip.
(https://www.youtube.com/watch?v=dLL9YFAXaYY)

 

Voorbeeld vijf en voorbeeld zes zijn duidelijk ontleend aan de feodale geschiedenis. In vijf zien we de concubine Pakeezah (‘zuiver’) zingen en dansen voor de prins, die haar zojuist een kostbaar tapijt geschonken heeft. Hij kan nog zo zijn best doen, maar haar gedachten dwalen af naar de vreemdeling die in de nachttrein haar voeten zag en een gedicht achterliet over die voeten (‘zet ze nooit op de grond, anders worden ze vuil’). Zou ze dan toch, als veredelde prostituee, de ware liefde hebben gevonden? Het lied eindigt met een scherpe treinfluit in de verte. Zangeres: Lata Mangeshkar, actrice: Meena Kumari. Toen ik onderweg was/zag hij mij toevallig/op die lange weg/stil stond opeens de nacht/die bijna was verstreken/wat ik nooit had kunnen dromen/is toch gebeurd/een sprookje/mijn leven werd een sprookje uit een boek/net toen ik alles opgegeven had/hij zag mij toevallig.
(https://www.youtube.com/watch?v=hbkg1qapQ68)

 

Het laatste voorbeeld komt uit Mughal-e-Azam en speelt zich af aan het hof van keizer Akbar. Hij heeft zich met zijn gezin gevestigd in de feestzaal voor een avond van dans en muziek. De danseres brengt het gezelschap in verrukking met haar optreden, maar gaat dan fel in de aanval met een lied: ze heeft de liefde leren kennen en daarom is ze voor niets en niemand meer bang. De keizerlijke zoon Salim is voor haar gevallen, al lijkt hij het nog niet goed te beseffen. Niet alleen is hier sprake van insubordinatie, verregaande brutaliteit tegen hoger geplaatste, maar ook een aanslag van ordinaire romantiek op een belangrijk gearrangeerd huwelijk. Ze weet welk risico ze loopt: Ik spreek nu rechtstreeks uit mijn hart/al loopt mijn leven gevaar/de dood schrikt alle mensen af/wat deert een gruwelijk sterfbed mij?/wie heeft bemind is niet meer bang/mijn liefde houd ik niet meer stil/ik zie hem waar ik ook maar kijk/voor god bestaat er geen geheim/voor jullie schuilen doe ik niet/wie heeft bemind is niet meer bang… Na afloop van haar lied wordt ze in de kerkers gesmeten, om te wachten op haar dood.
(https://www.youtube.com/watch?v=TdOS-0sIW-Y)

 

illustraties:

alle geluids- enbeeldfragmenten van You Tube
danseres; bron: www.indereunion.net
Javed Akhtar; bron: alchetron.com
Amitabh Bachchan; bron: en.wikipedia.org
Late Mangeshkar en Asha Bhosle; bron: pages.rediff.com