Bij de MeToo-beweging, als je daarvan kunt spreken, gaat het om vrouwen (en een enkele man) die seksueel zijn ‘misbruikt’ door machtige mannen: directeuren, regisseurs, beroemde acteurs, tv-en filmproducenten. Typisch de poortwachters voor interessante baantjes en functies. Ze hebben alle sleutels in handen: wil je erlangs, dan zul je smerige hand- en spandiensten moeten verrichten. Letterlijk en figuurlijk. Ik zet ‘misbruikt’ tussen aanhalingstekens omdat ik het een curieus werkwoord vind in dit verband. Als er geen machtsverschil in het spel is, zeg je dan dat vrouwen seksueel ‘gebruikt’ worden? Dat klinkt me eerlijk gezegd nóg weerzinwekkender in de oren. Wat me bij de discussies naar aanleiding van MeToo eveneens intrigeert, is de andere kant: maken machtige vrouwen óók misbruik van hun positie door ondergeschikten, man of vrouw, seksueel te exploiteren? Wie weet wordt daar op de sociale en asociale media allang over geschreven, maar omdat ik niet twitter en ook geen Facebook-account heb, weet ik dat niet. Ik ga af op berichten uit dagbladen. Het zou interessant zijn over dat fenomeen meer te weten, al is het natuurlijk zonneklaar dat er héél wat moet gebeuren wil een man uit de kast komen als slachtoffer. Van een vrouw nog wel… Die asymmetrie verdient aandacht, ook al omdat je de laatste dagen steeds sterkere geluiden hoort dat de neiging tot seksueel misbruik mannen aangeboren zou zijn. Biologisch determisme. Wat is de vrouwelijke kant van die medaille?

De nadruk op het machtsverschil tussen dader en slachtoffer leidt  af van een veel verbreider soort seksuele intimidatie. Ook mannen die maatschappelijk helemaal niets in melk te brokkelen hebben, maken zich op grote schaal schuldig aan ongewenst vrijpostig gedrag tegenover vrouwen. Zij het misschien dikwijls steels en stiekem en niet zo autoritair en grof als de impresario’s en de bankiers. Ik had ruim een maand geleden een stukje uit de krant gescheurd over zo’n ‘alledaagse’ aangelegenheid. Ik vond het in een aflevering van het blad 360 (21 september/5 oktober 2017), waarin vertaalde journalistieke artikelen uit buitenlandse kranten en tijdschriften worden geplaatst, in dit geval uit Left Foot Forward en The Independent. Onder het kopje Controverse nemen twee Britse opinieleiders het tegen elkaar op over de vraag of je in de trein aparte vrouwenwagons zou moeten hebben. Charlotte England, die schrijft voor The Guardian en The Independent beantwoordt de vraag volmondig met ‘ja’. Ze gaat mee met een voorstel in die richting door Labour-vertegenwoordigers als Jeremy Corbyn en Chris Williamson. Ze wijst erop dat er jaarlijks zo’n 1500 incidenten plaatsvinden in de treinen (dat zijn de incidenten die ergens worden geregistreerd; is dat realistisch? De black box bij dit soort gedrag is vermoedelijk immens). England signaleert: tegenstanders menen dat door het treffen van zulke maatregelen de schuld bij de slachtoffers wordt gelegd in plaats van dat er tegen de daders wordt opgetreden. Ze noemt wat voorbeelden van onaangenaam gedrag en beweert: Wanneer je het idee van vrouwenwagons zomaar afwijst, dan neem je het aantal aanrandingen op dit moment niet serieus, noch de mate waarin dit vrouwen dwingt hun gedrag te veranderen.

Laura Bates staat voor ‘nee’. Een jaar of wat geleden, schrijft ze, werd ze aangerand in de bus: een man betastte haar benen en greep in haar kruis. Ze wist niet wat ze moest doen, dacht dat niemand naar haar zou luisteren en twijfelde over de aard van wat haar was overkomen. Was het eigenlijk wel een aanranding? Inmiddels, gaat ze voort, is de situatie aanzienlijk veranderd: agenten van politie worden getraind om slachtoffers steun te bieden en de prioriteit ligt bij vervolging van de daders. Ook reizen er steeds meer politiefunctionarissen in burger met de trein om arrestaties te verrichten. We nemen, concludeert ze, het risico een stap terug te doen op het moment dat we juist bezig zijn vooruitgang te boeken. Als je segregatie invoert in het openbaar vervoer, suggereer je dat aanrandingen onvermijdelijk zijn. Het straalt uit dat mannen altijd vrouwen zullen blijven lastigvallen en misbruiken, en dus is de oplossing het inperken van de vrijheid van vrouwen ‘voor hun eigen veiligheid’.

Hoe het met deze specifieke discussie staat, weet ik niet. Ik heb er al een tijd niets meer over gelezen of gehoord. Maar ik moet onmiddellijk denken aan de treinverkeer in Bombay (Mumbai) waar ik in de loop van bijna twintig jaar intensief gebruik van heb gemaakt. Deze ‘stadstrein’ is het drukste spoor ter wereld, per dag worden hier zo’n zeven miljoen reizigers vervoerd, het lokale treinverkeer is de ‘levenslijn’ van een stad die meer dan twintig miljoen inwoners telt. In de treinen is plaats voor verschillende categorieën reizigers: voor mensen met zware vrachten is er een soort goederenwagon en er is ruimte voor ouden van dagen en mensen met een handicap. Maar behalve 1ste klas coupés en 2de klas coupés heb je ook speciale vrouwencoupés, het ideaal van Labour verwezenlijkt.

 


Een vrouwencoupé van de lokale trein te Bombay

Aan de coupés zélf is niets bijzonders wat inrichting of faciliteiten betreft: het zijn coupés net als alle andere. Ze zijn alleen op bepaalde tijdstippen voor vrouwen gereserveerd: dat staat duidelijk aangegeven bij de ingangen. In de ochtendspits geldt de reservering voor vrouwen tot 11.00 uur, in de avondspits tot 21.00 uur. De coupés worden streng bewaakt en daar zijn geen autoriteiten voor nodig. Ik ben zelf in mijn onnozelheid een paar keer ingestapt omdat ik de trein anders zou hebben gemist (de stoptijd op het station is niet veel meer dan een halve minuut); dat heb ik geweten! Bij de eerstvolgende halte wist ik niet hoe snel ik moest overstappen, ik was bang anders van de rijdende trein gesmeten te worden. Potige dames, snerpende scheldpartijen. Zijn die vrouwenafdelingen specifiek ingesteld vanwege het gevaar voor aanrandingen?

 


Het instapgevecht

Dat zal zeker een overweging zijn geweest, maar de voornaamste reden was denk ik toch de overweldigende drukte. Het in- en uitstappen op ieder station is een gevecht van allen tegen allen, catch-as-catch-can. Er zou nauwelijks een vrouw met de trein kunnen reizen in dit circus van fysiek machtsvertoon. Voor moslimreizigsters die zich van hun familie niet onder vreemde mannen mogen begeven is de vrouwenafdeling een uitkomst, hoewel er twee keer per dag ook een speciale Ladies’ Special door de stad rijdt: ’s ochtends van Noord naar Zuid en ’s avonds andersom, langs het hele traject. Een complete trein, exclusief voor vrouwen. Ook elders in India komen speciale vrouwencoupés voor. Anita Nair situeerde een roman in zo’n coupé: Ladies Coupé. Het boek speelt zich af in Zuid-India, op de Kanyakumari Express van Bangalore naar Kerala. Akhila zoekt een plek maar de trein is vol pelgrims en vakantiegangers. Ze kent de stationschef en ze weet toch een plaatsje te bemachtigen. There are no AC sleeper or fist-class tickets, krijgt ze te horen. What you got is a berth in a second-class compartment, but in the ladies coupé. Is that all right? You’ll stuck with five other women.

 


Vrouwencoupé: vooruitgang of stap terug?

Nair schrijft in een notitie dat de speciale wachtkamers en wagons voor vrouwen in het station van Bangalore afgeschaft zijn in het jaar 1998. The ladies coupé doesn’t exist any more and the new coaches are built without the coupé. Dit alles in naam van de vooruitgang die ook Laura Bates zo hoog in het vaandel voert. Maar ik vrees dat deze vooruitgang voor velen juist een grote stap terug betekent.

 

illustraties
Vrouwencoupé’s van de lokale trein in Bombay; bron: bejamuna.com; thehindu.com; financialexpress.com
Treinkaartje; bron: mumbai77.com