In The Facts. A Novelist’s Autobiography beschrijft Philip Roth de omgeving waarin hij opgroeide—waarop hij trouwens in zijn werk uitvoerig heeft voortgeborduurd. Het verhaal is vertrouwd voor wie zijn oeuvre een beetje kent. Een buurt met inwoners uit de lagere middenklasse, een paar vierkante kilometers woonhuizen en winkels op de grens van het chique Hillside aan de ene kant en het halfindustriële Irvington aan de andere kant. Locatie: Newark, New Jersey. Een Joodse wijk, vredig en veilig. Er werd niet gesproken over het Jodendom of de Joodse identiteit, de kinderen spraken over de onderwerpen waar kinderen nu eenmaal over spreken, waar dan ook. Zelden of nooit kwam de politiek ter sprake, zegt Roth, omdat onze vaders allemaal vurige aanhangers van de New Deal waren, de positie van F.D.R. (Franklin D. Roosevelt) en de Democratische Partij was onaantastbaar.

 


President Roosevelt, onaantastbaar

Het is de situatie die in dezelfde bewoordingen staat opgetekend in Roth’s The Plot Against America uit 2004: het aangrijpende verhaal over de dreiging van het fascisme als gevolg van de verkiezing van Charles Lindbergh tot president van de Verenigde Staten—de overeenkomsten met het regime van Donald Trump zijn frappant … America First. Het buurtje van Roth moest niets van Lindbergh hebben: a block on which not a single Republican lived in any of the thirty odd two-and-a-half-family houses. On streets like ours the Jews voted straight Democratic for as long as FDR was at the top of the ticket. De kleine Philip had met de paplepel binnengekregen dat je van President Roosevelt moest houden. Zijn eigen jeugd vormt de achtergrond van The Plot, een prachtig voorbeeld van de manier waarop je fictie en nonfictie kunt vermengen.

De buurt bestond uit tweede generatie-immigranten, kinderen van landverhuizers die omstreeks de eeuwwisseling naar de Verenigde Staten waren gekomen uit Galicië, Pools Rusland, Oekraïne. Bij de ouders thuis werd nog Jiddisch gesproken, maar de jongere generaties waren inmiddels door-en-door Amerikaans. De verkiezing van Lindbergh was voor velen een schok, voor de jonge Philip uit The Plot voelde het als … een ondermijning van de geborgenheid die hij als vanzelfsprekend had aangenomen als een Amerikaans kind van Amerikaanse ouders in een Amerikaanse school in een Amerikaanse stad in een Amerika dat een vaste plaats had in de wereld.

De jeugdherinneringen van Roth zijn niet uniek. David Shulman (The Last of the Tzaddiks, in: The New York Review of Books, 28 juni 2018) schrijft over zijn eigen jeugd in Iowa … my parents and grandparents were Roosevelt Democrats, to the point of fanaticism. Volgens hem omdat onder Joden de overtuiging heerste dat zij zo’n beetje de uitvinders waren van sociale gelijkheid en rechtvaardigheid. Having started our history as slaves in Egypt, we were always on the side of the underdog and the oppressed; the core of Judaism as a religious culture was precisely this commitment to human rights, and all the rest—the 613 commandments, the rituals, the theological assertions—was no more than a superstructure built upon a strong ethical foundation.

 


President Lindbergh als piloot

In The Plot inaugureert president Charles Lindbergh de Office of American Absorption, de OAA, waar tante Evelyn, de zuster van Philip’s moeder Bess, een belangrijke taak vervult. Dit dankzij haar intieme relatie met Rabbi Bengelsdorf, de speciale adviseur van de president op het gebied van Joodse aangelegenheden. Als de Rabbi te eten wordt uitgenodigd bij de Roths, legt hij uit wat de achtergrond is. De Joden in Amerika verkeren in een unieke positie, zegt hij, nooit eerder zijn Joden in de gelegenheid geweest om volledig te participeren in het nationale bestaan van het land waar ze leefden. Er is absoluut geen noodzaak meer om afgezonderd te wonen in Joodse wijken, a pariah community separated from the rest. De OAA stuurt aan op een beleid waarbij Joodse families over de Verenigde Staten worden verspreid. This is not merely a dream of mine; it is the dream of President Lindbergh.

Wie The Plot heeft gelezen, herinnert zich ongetwijfeld de episode waarin Sandy, Philip’s oudere broer, een zomer naar Kentucky vertrekt om daar het plattelandsleven op te snuiven bij een Protestantse boerenfamilie. Bij terugkomst heeft hij het Zuidelijke accent overgenomen en ’s avonds in bed vertelt hij tot ontzetting van Philip dat hij varkensvlees heeft gegeten en met zwarte arbeiders heeft gepraat. Sandy was een pionier van het spreidingsprogramma op aandringen, en tot groot genoegen, van tante Evelyn die niets dan minachting kon opbrengen voor gettojoden zoals haar zuster en haar gezin.

 


Fantasie en werkelijkheid

In The Plot komt Roosevelt er goed af: een groot contrast met de achterbakse Lindbergh die het met de Nazi’s op een akkoord gooit en die Amerika ten koste van alles uit de oorlog wil houden. Wie zich betrokken voelt bij de gebeurtenissen in Europa, zoals Alvin, de neef van de jongens Roth, moet zich aansluiten bij het Canadese leger.

Maar in werkelijkheid was Roosevelt’s houding niet zo fundamenteel verschillend van Lindbergh’s positie in The Plot. Toen hij in 1933 aan zijn eerste presidentstermijn begon, vlak nadat Hitler in Duitsland de macht had gegrepen, was zijn grootste zorg niet de oorlogsdreiging die uitging van het fascisme, maar de naweeën van de Grote Depressie in de economie. Zijn  inspanningen waren gebundeld in het New Deal-programma, waarbij onder andere reusachtige publieke werken werden aangepakt ter bestrijding van de werkloosheid. De TVA was zo’n project: de Tennessee Valley Authority gericht op de kanalisering van deze wilde rivier en de ruilverkaveling van de boerenbedrijvigheid in het stroomgebied. Zoals de aanleg van het Amsterdamse Bos, maar dan in duizendvoud.

Hoewel Roosevelt prima geïnformeerd was over de terreur tegenover de Duitse Joden, bleef hij terughoudend als het om immigratie ging, er kwam geen verandering in de strenge quota die werden gehanteerd. In 1939 stonden er meer dan 300.000 Duitse en Oostenrijkse Joden op een wachtlijst: het zou zeker tien jaar duren voordat zij aan de beurt zouden komen. De president heeft geprobeerd andere landen over te halen om contingenten Joodse vluchtelingen op te nemen, maar hij bereikte geen tastbare resultaten. Sommige volksvertegenwoordigers deden een beroep op ieders mededogen door voor te stellen dat er dan tenminste extra Joodse kinderen zouden kunnen worden toegelaten, maar ondanks de hartelijke steun van Mevrouw Roosevelt, werd met zulke initiatieven niets gedaan. De president maande tot voorzichtigheid bij de toelating van vluchtelingen: er zouden wel eens spionnen tussen kunnen zitten… we kennen het verhaal.

De beduchtheid voor Joodse immigranten ging verder. De gedachte achter OAA, door Philip Roth in The Plot aan Lindbergh en zijn Joodse adviseurs toegeschreven, was het spreiden van Joden over het land en ze verwijderen uit stedelijke Joodse buurten. In feite was dit niet het streven van Lindbergh, het hoort immers bij de fictieve kant van het boek, de fantasie van Philip Roth, maar van Roosevelt zélf. De president heeft tijdens de oorlog een commissie ingesteld, bestaande uit enkele figuren met een dubieuze ‘wetenschappelijke’ achtergrond, om de principes van zo’n spreidingsbeleid te formuleren. Dit was het ‘project M’ en de leider van het project werd door de president zelf geïnstrueerd over de bedoeling. Frankly, what I am rather looking for is the possibility of uninhabited or sparsely inhabited good agricultural lands to which Jewish colonies might be sent, such colonies need not be large but, in all probability, should be large enough for mutual cooperation and assistance—say fifty to one hundred thousand people in a given area. Met zo’n opzet zou hij de toelating van vluchtelingen wel kunnen verkopen, dacht hij, niet zozeer aan het Amerikaanse publiek als wel aan bevriende Latijns-Amerikaanse staatshoofden. Deze hadden hem toegezegd dat ze eventueel wel Joden wilden opnemen, mits ze zich zouden vestigen in the middle of nowhere.

Veel van Roosevelt’s opvattingen over Joden en de problematiek van de immigratie zijn pas recent boven water gekomen in de Roosevelt Library. Er is uitvoerig over gepubliceerd, onder andere in The Jerusalem Post. De kans is klein dat Philip Roth hier nog van geweten heeft voor zijn overlijden eerder dit jaar. Het maakt zijn The Plot Against America nog aanzienlijk pikanter en intrigerender dan het boek al was.

 

illustraties
President Roosevelt; bron: biography.com
Philip Roth; bron: theparisreview.org en politico.eu
Charles Lindbergh; bron: biography.com