Vertalen gaat vaak over betrekkelijk onbenullige kwesties, maar je moet er wel een juiste oplossing voor vinden. Ik herinner me de vertaalwerkzaamheden (Engels-Nederlands) van een vriendin; als in haar teksten verwezen werd naar India of Indiase toestanden, maakte ze daar een lijstje van om met mij te bespreken. Geen zaak van leven of dood, maar je wilt nu eenmaal geen fouten maken, al lijken ze nog zo ondergeschikt. Kun je chai vervangen door thee? Wat is een dhoti? Moet je hindutva vertalen? Dat soort vragen.

Bij de vertaling van Anu Singh Choudhary’s verhaal De blauwe sjaal komen Dick Plukker en ik uiteraard regelmatig met zulke problemen in aanraking. We raakten bij voorbeeld in verwarring over een passage waarin de schrijfster vertelt dat een van haar hoofdpersonen, Shaambhavii (शांभवी) zit te wachten op een vliegveld. Ze heeft nog even de tijd en besteedt aandacht aan haar e-mailberichten, facebookpagina, twitteraccount en Google-talk. Tja, wat doet men tegenwoordig in wachtruimten? Je ziet het voor je.

Toch begint de alinea die hierop volgt aldus: lekin shaambhavii ne itne saalom mem jab ye sab kabhii kiyaa nahim to ab paune do ghante mem kyaa kartii (लेकिन शांभवी ने इतने सालों में जब ये सब कभी किया नहीं तो अब पौने दो घंटे में क्या करती). Te vertalen als: Maar Shaambhavii had dit in al die jaren nooit gedaan, dus waarom nu opeens wel in die anderhalf uur? Rara, hoe kan dat? Na nog eens goed lezen en analyseren kon het raadsel worden opgelost. Er stond niet dat de vrouw zélf haar e-mail controleerde en tweets verzond, maar er stond: ‘je zou dat kunnen doen’, in de zin van ‘wie wil kan zijn tijd op die manier besteden’. In het Hindi: itnii der mem kaii kaam ho sakte the (इतनी देर में कई काम हो सकते थे).

Soms ben je er heel wat tijd mee kwijt, maar er staat compensatie tegenover: de bevrediging als je het ei van Columbus hebt gevonden. Vertalen is noeste arbeid, vraagt om stevig zitvlees, maar is wel degelijk ook creativiteit. Zoals Maarten Steenmeijer opmerkt in Schrijven als een ander: De vertaler is een vertolker en wordt als zodanig vaak vergeleken met een musicus die de in partituren vastgelegde muziek vertolkt.

 

Halverwege de levensreis

 

De ‘onbenulligheid’ waar we deze week mee zaten, ging over het begrip levensreis. Een woord dat je in het Nederlands niet vaak tegenkomt, volgens Van Dale vooral gebruikt in de literatuur: de levenstijd met wat daarin voorvalt onder het beeld van een reis. Het is de vertaling van jiivan-yaatraa uit het verhaal van Choudhary. Ze gebruikt de meervoudsvorm: levensreizen (जीवन-यात्राओं). In de oorspronkelijke tekst past het woord bij de situatie die beschreven wordt: een vrouw op reis, die zich dingen en gebeurtenissen uit haar leven herinnert en daarover nadenkt.

Terwijl Shaambhavii op haar vlucht zit te wachten, opent ze haar laptop en klikt onwillekeurig op een map met foto’s en dus… herinneringen. Onderweg zijn we misschien wel het dichtst bij onze herinneringen, noteert Choudhary, of willen dat graag. Nostalgie overvalt je in de zuiverste vorm als je op reis bent. Er volgt iets als: de reis die zich in de herinneringen van Shaambhavii heeft vastgezet uit enkele van haar vroegere levensreizen. In het Hindi is dit ongetwijfeld een literair verantwoorde manier van uitdrukken: de ‘reis’ die je verbindt met de reis van je leven, maar in het Nederlands roept zo’n mededeling alleen maar vragen op.

Wat de schrijfster met levensreizen bedoelt, wordt pas duidelijk uit het vervolg. Want wat zijn die reizen? In feite gaat het om wat wij ‘levensfasen’ of bepaalde perioden uit iemands leven zouden noemen. Als ze haar foto’s bekijkt, komt ze beelden tegen uit de periode van vóór haar huwelijk, tijdens haar huwelijk, haar huwelijksreis, van vrienden en familie. ‘Levensreis’ heeft in het Hindi blijkbaar een ruimere betekenis dan in het Nederlands en kan slaan op tijdvakken, maar ook op sociale netwerken. jiivan-yaatraaom kii yaadom, sab-kii-sab yaadom in pholdrom mem band thiim (जीवन-यात्राओं की यादों, सब-की-सब यादों इन फोल्डरों में बंद थीं), shaadii ke pahle kii, shaadii kii, haniimuun kii… (शादी के पह्ले की, शादी की, हनीमून की…).

 

Levensreizen

 

We hebben de hele passage moeten ‘zuiveren’ van de poëtische injecties die Choudhary had aangebracht, de begrippen reis en levensreis zijn verdwenen. Onze oplossing: Herinneringen, al die herinneringen van Shaambhavii aan enkele eerdere perioden uit haar leven lagen in deze map (de map met foto’s op haar laptop, LB) opgeslagen. Herinneringen aan de tijd voor haar huwelijk, aan haar huwelijk, haar huwelijksreis, haar vrienden, familie. En daardoor aan de datums die ze al die jaren in haar geheugen had bewaard.

 

Het einde in zicht

 

Overigens is deze zin de aanloop tot een dramatisch hoogtepunt. Een van de datums die ze zich herinnert is de dag dat ze haar menstruatie oversloeg: ze was dus zwanger en daarmee werd de angst bewaarheid van haar echtgenoot. Ze waren nauwelijks een paar maanden gehuwd en hij vond dat ze niet toe waren aan kinderen. Zij had een carrière voor zich, hij had nog geen vaste baan. Het was volgens hem te vroeg voor het ouderschap. Zij was het daar niet mee eens, ze hadden juist de goede leeftijd om nageslacht te krijgen, zij 27, hij 32. Waarom zouden ze nog langer wachten?

Hoe het meningsverschil wordt uitgedrukt, verklaart de ijzige kou die hun relatie kenmerkt. We krijgen dat in het begin van het verhaal breed uitgemeten. Ze gaat op reis en haar echtgenoot denkt dat ze nooit meer terugkomt. Ik ben er niet aan toe, had hij geroepen, ik wil er geen woord meer over horen. Na deze proclamatie hebben de echtelieden er nooit meer een woord over gewisseld, zegt Choudhary, alsof de kwestie alleen Shaambhavii aanging, alsof zij alleen verantwoordelijk was en zij alleen moest beslissen.

Vertaalproblemen zijn inderdaad vaak kleine, ogenschijnlijk onbetekenende schakeltjes, maar als je ze niet kunt oplossen, komt het hele eindresultaat op losse schroeven te staan.

 

illustraties:
alle foto’s van Lodewijk Brunt (copyright)