Vader heeft vanochtend luiken voor de ramen gedaan omdat het nog steeds stof waaide en het ernaar uitzag dat het nooit meer op zou houden. Julia schreef in haar schoolschrift, ze had besloten een dagboek bij te houden over de stormen van stof. Dat had haar vader ook jarenlang gedaan over de weersomstandigheden: stormen, droogte, regens. Compleet met jaartallen en data, zoals anderen geboorten, huwelijken, verjaardagen en feesten bijhouden. Voordat ze haar schrift weglegde, keek ze nog even tevreden naar wat ze geschreven had, maar tegelijk sloeg de schrik haar om het hart.

4 april Een gemene, smerige dag. We konden nog net hier en daar komen voor klusjes. Het is vreselijk om te wonen in een donker huis met luiken voor de ramen en nergens frisse lucht. Alles is bedekt en gevuld met stof.

5 april Vandaag hebben we een helse dag.

6 april Een beetje opgeklaard. We kunnen ons hek zien, maar geen enkel huis van de buren. Vandaag niet naar de stad. Grappig hoe je je toch kan redden ondanks deze rommel.

7 april Prachtige ochtend. We moeten het geluk van een heldere dag bezuren doordat we stof moeten ruimen. Zondagmiddag wandelden we uren om andere plekken te zien. Wat een aanblik. Het ziet er uit als de woestijnen waarover je leest in boeken, het toppunt van troosteloosheid. De dag begon en eindigde als een echte, vertrouwde zonnige dag.

8 april In de ochtend helder en onbewolkte hemel. Tien uur. Aan de horizon vuiligheid. Om twaalf uur waren de hemel en de lucht er vol mee. We proberen ons gewone werk te doen, in de hoop dat het zou gaan regenen om ons voor een tijdje te verlossen van onze problemen. We hebben het niet veel meer over het graan. Naar bed. Nog steeds stofstormen.

9 april ’s Avonds om een uur of tien denken we dat het is gaan regenen. We hoorden het en stonden op om ons hoofd naar buiten te steken voor een beetje frisse lucht. Vader waarschuwde ons. Hij had het als eerste gehoord en maakte iedereen wakker. Hij was opgewonden en bleef maar zeggen “Het regent, luister. Het regent!”. We waren zo blij, we konden onze oren nauwelijks geloven. Het bleef regenen tot ’s ochtends, we sliepen als marmotten.

De gebeurtenissen die Julia beschrijft, spelen zich af in de jaren dertig, het midden van de Verenigde Staten, Oklahoma. Er is al jaren sprake van een natuurramp in het gebied, dat zich uitstrekte over grote delen van Oklahoma maar ook van Texas, Colorado, Kansas en New Mexico: de dust bowl. Intense droogte, die gepaard ging met eindeloze stofstormen. Ooit een omvangrijk gebied van prairies met buffelgras, maar door settlers omgetoverd tot akkers met granen, katoen en maïs. De grond kon het ruige klimaat niet verdragen en door de droogte verkruimelden de akkers die vervolgens door de wind als stofwolken werden afgevoerd. Schrikbarende erosie. De redactie van de Encyclopaedia Britannica schrijft dat er na omstreeks 1915 miljoenen hectares grasland werden omgeploegd en dat de grond werd uitgeput door overbegroeiing en roofbouw. Begin jaren dertig begon een lange periode van droogte. The region’s exposed topsoil, robbed of the anchoring water-retaining roots of its native grasses, was carried off by heavy spring winds. “Black blizzards” of windblown soil blocked out the sun and piled the dirt in drifts. Ten tijde van de Grote Crisis werden ontelbare families gedwongen het gebied te ontvluchten. Hun bestaan was verwoest. Vele tienduizenden trokken naar Californië in de stellige verwachting daar een beter leven op te kunnen bouwen. Er zou werk in overvloed zijn: alleen al de pluk van perziken, sinaasappels, kersen, zou smeken om arbeidskrachten.

De grote Amerikaanse roman over de Dust Bowl en zijn gevolgen verscheen in 1939, John Steinbeck’s The Grapes of Wrath. De schrijver won de Pulitzer Prize met dit meesterwerk, het boek werd al in 1940 verfilmd door John Ford, met de jonge Henry Fonda in een hoofdrol, en naar verluid vormde het werk een belangrijke reden om Steinbeck in 1962 de Nobelprijs voor Literatuur toe te kennen. The Grapes of Wrath was door zijn kritische toon en zijn sympathie voor de verschoppelingen der aarde, samen met Upton Sinclair’s The Jungle, het enige Amerikaanse boek dat in de Sovjet Unie werd getolereerd. Uiteraard vanwege de schrijnende manier waarop het kapitalisme werd afgebeeld.

 


Steinbeck poseert met zijn boeken.

Steinbeck’s boek is een road novel — ik weet niet eens of dat begrip bestaat. Het grootste deel is gewijd aan de barre tocht die de familie Joad moet ondernemen vanuit de diepste ingewanden van Oklahoma naar het beloofde land aan de Westkust, voornamelijk over de roemruchte Route 66. Het vervoer vindt plaats in een gammele vrachtwagen die voor een paar tientjes op de kop is getikt en waarop alle spullen van de familie geladen moeten worden. Wat er in hun schamele huisje achterblijft, wordt aan een frauduleuze opkoper verkocht voor een paar centen. Ze hebben niets meer te kiezen. De varkens worden geslacht en gaan mee als karbonaadjes voor onderweg. Tussen potten en pannen, matrassen, beddengoed, kleding en dierbare snuisterijen moet plek gevonden worden voor 12 mensen en twee honden. De familie Joad omvat vader en moeder met vijf kinderen, opa en oma en de vrijgezelle oom John. Ook Connie gaat mee, de echtgenoot van de zwangere dochter Rose of Sharon en, niet te vergeten, de voormalige predikant Casy, van zijn geloof gevallen als gevolg van de ellendige crisis. Helaas komen ze de reis niet voltallig door: opa en oma worden langs de weg begraven, Connie gaat er vandoor, de honden worden doodgereden. Onderweg maken ze kennis met de minachting en haat jegens de volksverhuizers, de Okies, en in Californië blijkt dat de beloften van werk vals waren.

 


Tom Joad (Henry Fonda) met Ma en Rose of Sharon, beeld uit de film.

Het bovengeciteerde dagboek van Julia laat zien hoe uitzichtloos de situatie was in Oklahoma, maar de situatie op de plaats van bestemming is niet veel beter. Is Julia een van de kinderen van de Joads? Misschien in de geest, maar in feite hebben ze niets met elkaar te maken. Of toch een beetje? Julia figureert in Whose Names Are Unknown, een roman van Sanora Babb. De publicatie door The University of Oklahoma Press dateert uit 2004, maar de tekst is al veel ouder. Heeft Steinbeck plagiaat gepleegd, heeft hij de tekst van Babb geplunderd? Die suggestie is hier en daar gedaan, las ik in verschillende stukken op het internet. In theorie zou het inderdaad kunnen. In de jaren dertig was Babb af en aan werkzaam als vrijwilligster voor de Farm Security Administration in Californië: ze hielp bij het organiseren van de kampen voor de onteigende boertjes uit Oklahoma, waar ze zelf ook vandaan kwam. Overdag hielp ze met het opzetten van tenten (misschien wel voor de familie Joad, die onderweg in allerlei soortgelijke kampen hebben overnacht), ’s nachts maakte ze aantekeningen. Ze was een goede vriendin van Tom Collins, de initiator van een werkkamp voor migranten en onvermoeibare advocaat voor de migrantenbevolking. Hij vroeg haar notities voor achtergrondinformatie en was daar zo van onder de indruk dat hij ze ook ter inzage gaf aan een andere auteur die onderzoek deed voor een boek over de migratie uit het gebied van de Dust Bowl. Je raadt het al: dat was John Steinbeck. Maar wat heeft hij ermee gedaan? Niemand die het weet. Het is zelfs de vraag of hij de aantekeningen de moeite waard vond, hij heeft er nooit iets over gezegd. Begin 1939 stuurde Babb een paar hoofdstukken van haar roman-in-wording naar Random House in New York. Ze waren blij verrast en lieten haar overkomen naar New York, huurden een hotelkamer voor haar om het boek in alle rust af te maken. Maar… voordat ze klaar was, werd The Grapes of Wrath gepubliceerd, dat meteen een bestseller was. Random House wilde Babb’s boek niet meer uitgeven.

 


Sanora Babb, gescoopt door Steinbeck.

Inderdaad, beide boeken hebben hetzelfde onderwerp, maar zijn fundamenteel verschillend van opzet en stijl. Steinbeck’s road novel is vooral gewijd aan de helse tocht in een wrakke vrachtauto langs de Route 66, een fase die in Babb’s boek wordt overgeslagen. Haar eerste deel speelt zich af in de zandstromen van Oklahoma, het tweede deel in Californië. De boeken vullen elkaar goed aan, dat is zeker. Maar Steinbeck is een te groot auteur voor simpel jatwerk. Zijn stijl is zó persoonlijk, daar rust geen smetje op. We mogen blij zijn dat we over beide boeken kunnen beschikken. Babb is heel oud geworden en heeft de publicatie van haar boek nog meegemaakt. Lawrence R. Rodgers vraagt zich in het voorwoord af of het zin had het boek zo lang na datum alsnog uit te geven. Zijn antwoord kan ook gelden als een reactie op de imaginaire vraag waarom je John Steinbeck vandaag de dag nog zou lezen. In a country increasingly molded by its migratory and dispossessed populations this is a story that has not lost but has gained relevance over the years. Zo is het maar net.

 

Illustraties
John Steinbeck; bron: artsedge.kennedy-center.org en bookmarks.reviews
Grapes of Wrath (film); bron: intofilms.org
Sanora Babb; bron: amazon.com