De brochures voor het komende muziekseizoen zijn net verschenen: Concertgebouw, Opera, Ballet. Mij staart een grote traktatie aan, de Zaterdag Matinee 2016/’17 staat in het teken van John Adams. Dit ter gelegenheid van zijn zeventigste verjaardag. Allerlei werk wordt uitgevoerd en hij komt dirigeren, maar het klapstuk (voor mij) is Nixon in China. Op 11 februari 2017 zal een concertante uitvoering plaatsvinden. Adam’s eerste opera. Met onder anderen de Britse sopraan Janis Kelly als Pat Nixon. Ze vertolkte die rol ook in de geruchtmakende productie voor de MET, februari 2011. Grandioos. Gekleed in een vuurrode mantel, de traditionele Amerikaanse huisvrouw ten voeten uit. Ze offert zich volledig op voor haar man, stelt hem gerust bij zijn uitbarstingen van paranoia (‘ratten knagen aan mijn lakens’), herinnert hem er zachtjes aan dat zij z’n herinneringen aan het leger al ontelbare keren heeft gehoord: You told me, Dick; You told me, dear; Go on, dear, don’t let me interrupt; Yes, dear, I think you told me that.

De opera is gebaseerd op een historische gebeurtenis: 21 februari 1972 landen President Richard Nixon, zijn vrouw Pat en Minister van Buitenlandse Zaken Henry Kissinger op het vliegveld van Beijing voor een vierdaags bezoek aan China. De Culturele Revolutie is nog aan de gang, de Koude Oorlog is op een hoogtepunt. Dramatischer kan het niet. Er staat een ontmoeting tussen Nixon en Mao Tse-tung op het programma: de vertegenwoordiger van het ‘Vrije Westen’ en die van het communistische ‘Oostblok’—de grootmachten hebben al met kletterende wapens tegenover elkaar gestaan in Korea en hebben de strijd voortgezet in Vietnam. Met Chou En-lai wordt een strategie besproken voor een oplossing van die uitzichtloze oorlog.

Het is duidelijk dat de makers van de opera zich grondig hebben gedocumenteerd—de toenmalige Amerikaanse zaakgelastigde heeft tot in details verteld hoe alles verliep, wie wat zei en wanneer en bij de enscenering is uitvoerig gebruik gemaakt van het bestaande foto- en filmmateriaal—maar het is geen gezongen journalistieke reportage. Het libretto is geschreven door de jonge dichteres Alice Goodman. Bij de besprekingen tussen de initiatiefnemer, theatermaker Peter Sellars, en componist Adams werd daartoe besloten. The artifice of verse might lift the story and its characters, so numbingly familiar to us from the news media, out of the ordinary and onto a more archetypal plane, zegt Adams in zijn Hallelujah Junction. Composing An American Life (New York, Farrar, Straus and Giroux, 2008). In 1985 begon het drietal aan de opera te werken, hun eerste ontmoeting vond plaats in het… Kennedy Center te Washington, een staaltje ironie van de geschiedenis. De opera ging twee jaar later in première: Houston Grand Opera. Adams ziet het publiek nog voor zich, Texanen beladen met diamanten, Stetsonhoeden en witte bontkraagjes. Ze moeten af en toe verbijsterd hebben toegekeken.

Op het vliegveld staan pelotons van lucht-, zee-, en landmacht te wachten op de landing van The Spirit of 76 en zingen The Three Main Rules of Discipline en The Eight Points of Attention:

(….) Respect women, it is their due
Replace doors when you leave the house
Roll up straw matting after use
The people are the heroes now
Behemoth pulls the peasant’s plow (….)

Je zit meteen in de sfeer van het Rode Boekje en als Nixon de vliegtuigtrap komt afgedaald, slaat het contrast je tegemoet: Uw vlucht ging naar wens, hoop ik?, vraagt Chou en Nixon antwoordt dat de reis inderdaad plezierig was, beter dan gewoonlijk, ze hebben tussenlandingen gemaakt in Hawaï en Guam, vanwege de jetlag. Dan is het woord aan Nixon in een van de indringendste stukken van de opera: News. Ik herinner me dat er nogal laatdunkend werd gedaan over John Adams toen de opera, vrij snel na de Amerikaanse première, naar Amsterdam kwam: hij was een flauwe epigoon van Philip Glass, werd opgemerkt, een ‘minimalist’ zonder veel talent. Maar ik voelde een wilde opwinding door mijn aderen schieten: wat een muziek! Rauw, meeslepend, met volle kracht vooruit, maar ook buitengewoon sophisticated. Ik was hooked, zoals dat heet en John Adams is sindsdien een van mijn favoriete componisten geworden.

Het portret van Richard Nixon staat voor altijd in je geheugen gegrift als je die aria hoort, ook door de taalvirtuositeit van Alice Goodman. In Amsterdam was James Maddalena de Nixon: een begenadigd zanger die ook als dubbelganger van de Amerikaanse president had kunnen fungeren. Waarom ging ‘tricky Dicky’ naar China? Publiciteit!

News has a kind of mystery
When I shook hands with Chou En-lai
On this bare field outside Peking
Just now, the whole world was listening (…)
It’s prime time in the USA
Yesterday night. They watch us now;
The three main networks’ colors glow
Livid through the drapes onto the lawn.
Dishes are washed and homework done.

Goodman heeft in haar libretto ieder van de zes hoofdpersonages een eigen stijl van praten gegeven, Adams geeft ze persoonlijke muzikale motieven mee. In het tweede bedrijf komt dat misschien het sterkst naar voren: hier de schijnwerpers op Pat, Kissinger en Chiang Ch’ing, Mao’s lugubere echtgenote.

Ze is een uitvergroting van Mozart’s Koningin van de Nacht; de rillingen lopen over je rug bij háár optreden:

I am the wife of Mao Tse-tung
Who raised the weak above the strong
When I appear the people hang
Upon my words, and for his sake
Whose wreaths are heavy round my neck
I speak according to the book.
When did the Chinese people last
Expose its daughters? At the breast
Of history I sucked and pissed,
Thoughtless and heartless, red and blind,
I cut my teeth upon the land
And when I walked my feet were bound
On revolution. Let me be
A grain of sand in heaven’s eye
And I shall taste eternal joy.

Bij de concertante uitvoering zullen we de schitterende decors missen en de opwindende enscenering van Peter Sellars–in het bijzonder het Chinese ballet van Mevrouw Chiang Ching waarin, tot ontzetting van Pat Nixon, de louche, kruiperige Henry Kissinger optreedt. Een rol die naadloos aansluit bij zijn egomane karakter. Maar de zeggingskracht van de opera doet niet onder voor de grote politieke opera’s uit het klassieke Russische, Italiaanse en Duitse repertoire. En dus zullen we ons, ook zonder Nixon in de deuropening van The Spirit of 76, het drama moeiteloos voor de geest kunnen halen. De allereerste opera van John Adams is een meesterwerk.

 

 

Illustraties
John Adams geportretteerd door Les-Allsopp; bron: les-allsopp.deviantart.com
De drie makers van de opera in Harvard; bron: harvardmagazine.com
Nixon en Chou En-lai aan de Pekingeend; bron: www.nbcnews.com
Nixon arriveert in Beijing; bron: thelistenersclub.com