Ik kom nog een keer terug op de brief van Padma uit de roman शालभंजिका (Shaalbhanjikaa), ik heb er al eerder aandacht aan besteed in deze sectie van mijn site. Het is misschien wel de kern van het verhaal over regisseur Cetan die een film maakt over Padma, zijn jeugdliefde uit Udaipur. In de brief treffen we veel zelfbespiegeling die ons als vertalers af en toe wiebelig maakt. Het valt niet mee iemands diepste zielenroerselen op waarde te schatten. Soms worden we geconfronteerd met schijnbare tegenstrijdigheden en dan vraag je je meteen af: is dat erg? Misschien wel, maar je kunt ook tegenwerpen: hoort dat niet bij iemand die haar diepste emoties op papier probeert te zetten? Je kunt in dit verband immers nauwelijks een afgerond, academisch betoog verwachten, zonder dubbelzinnigheden, contradicties of vaagheden. En nu maar hopen dat de lezers dit ook zo zullen ervaren.

Padma heeft de brief geschreven in Rusland – naar dat land is ze vertrokken met een minnaar. Ze klaagt over haar status als vreemdeling, ze spreekt de taal gebrekkig, mist India, kent weinig mensen, maar ze klaagt ook over de man die blijkbaar minder aardig is dan ze ooit dacht. Je weet niet altijd zeker over wie of wat ze het heeft. Ze gebruikt de ik-vorm, maar af en toe ook de jij-vorm: doorgaans is het zonneklaar dat ze zichzelf daarmee aanduidt, maar in bepaalde passages is het een heel gepuzzel om daar achter te komen. In een enkel geval is de ‘jij’ duidelijk iemand anders, maar dan vragen we ons weer af: wie is het? Het zou Cetan kunnen zijn, we kennen zijn karakter zo’n beetje, maar evengoed ook de Rus van wie we niets weten. Voor een geschikte vertaling is een glashelder verhaal een eerste voorwaarde. Het is duidelijk dat de praktijk minder rooskleurig is: niet alles valt met honderd procent zekerheid op te lossen. Het lot van de vertaler.

Padma klaagt honderduit over het ‘masker’ dat ze draagt. Ze gebruikt het Engelse woord ‘mask’ (मास्क), maar ook het Hindi woord मुखौटा  (mukhauTaa). Betekenis: ‘toneelmasker’, terwijl mask misschien iets meer verwijst naar ‘maskerade’ – in het algemeen: je anders voordoen dan je eigenlijk bent. Dit is zoals Padma het gebruikt en bedoelt. Achter haar masker is haar ‘ware ik’ verloren geraakt: ‘Wist ik maar wie ik echt ben, wat mijn ware ik is, hoe ik eruit zal zien als ik ik, helemaal ik, ben’. Misschien zijn de nuanceverschillen tussen de twee woorden voor masker onbelangrijk, hoewel er iets blijft knagen: waarom gebruikt ze die twee begrippen? Zou ze er niet tóch iets mee bedoelen? Hoe meer je vertaalt, hoe meer je begint te lijden aan vertalerstics.

Doordat ze een masker draagt verloochent ze zichzelf, dat is in feite de boodschap van Padma. En daar heeft ze schoon genoeg van. Over deze kwestie zou op zichzelf veel te zeggen zijn, zeker voor iemand als ik, met een sociologische achtergrond, maar dat is iets voor een ander verhaal dat met vertalen niets te maken heeft; je vertaalt nu eenmaal wat een schrijver probeert te zeggen, of je het ermee eens bent doet er niet toe. Mag er niet toe doen.

Padma vraagt zich af waarom ze niet de moed op kan brengen om haar gevoelens de vrije loop te laten en ze wekt een beetje de suggestie dat ze bang is om uitgelachen te worden als ze dat zou doen. Maar in het bijzonder is ze ook kwaad op zichzelf: ze laat zich teveel ringeloren door haar partner, de Rus. Hij laat haar voor zich kruipen – laten we hopen: figuurlijk – alsof ze aan een strakke riem zit die diep in haar vlees snijdt. Maar steeds laat hij de teugels weer vieren. ‘Ik stond machteloos tegenover je glimlach’, schrijft ze, ‘bleef denken dat alles goed was’. Ze roept in wanhoop uit: waarom ziet niemand wat er aan de hand is?

En dan komt het: we stuiten op een alinea die voor ons onvertaalbaar is en waar we niet uitkomen. Padma vraagt zich af wat er met ‘hun stemmen’ is gebeurd: een jaar geleden hoorde je die nog, nu niet meer, haar oren vangen niets meer op. Raadselachtig, want er is in de hele brief verder geen enkele verwijzing naar ‘stemmen’ of naar specifieke personen die een jaar geleden zouden hebben gesproken. Wie zijn die mensen van wie we de stemmen niet meer horen? waar slaat dit op? wat betekent het? Het probleem zit ‘m niet zozeer in de woorden die de schrijfster gebruikt, maar in een ontbrekende context. We zouden de zinnen op zichzelf kunnen vertalen, maar voor de lezer (en voor ons) komt er dan iets onbegrijpelijks te staan. Dilemma! Schrappen?

Zo onproblematisch is de ‘technische’ vertaling trouwens ook niet helemaal. De schrijfster gebruikt het woord आवाज (aavaaj) en dat betekent inderdaad ‘stem’, maar het kan ook ‘geluid’, ‘lawaai’, ‘toon’, ‘uitroep’, ‘inuendo’ en nog meer betekenen. Padma zou zich dus ook hebben kunnen afvragen wat er met de ‘geluiden’ gebeurd is. Maar wat je ook invult, het is onduidelijk waar het woord naar zou kunnen verwijzen. Wie die ‘zij’ zijn met ‘hun’ stemmen of geluiden? In de handboeken voor vertalers ben ik zo’n probleem nooit tegengekomen, toch neem ik aan dat je wel eens meer op het verschijnsel zult stuiten, ook als het om talen gaat die veel dichter bij het Nederlands staan. Trouwens, zoals gezegd, het gaat niet zozeer om een (ver-) taalprobleem, het gaat om de zorgvuldigheid van een schrijver of de volledigheid van een creatie… Ik weet niet goed hoe ik het beter kan zeggen.

Ik realiseer me al te goed dat het niet om levensbedreigende zaken gaat, maar voor een vertaler vormen dit soort ‘probleempjes’ evenzovele struikelblokken. We hebben de betreffende passage voorlopig tussen haakjes gezet. We zijn van de schrijfster afhankelijk om de kwestie te kunnen oplossen, we hebben weinig andere mogelijkheden.

Ik zou inderdaad denken: weglaten, maar elegant (en bevredigend) is anders.

 

naschrift (1 januari 2015):

Schrijfster Manisha Kulsheshtha heeft gereageerd, onder meer op bovengenoemd ‘probleem’. Gaat het om geluiden of stemmen?, vroegen we haar, en waar verwijzen ze naar? Haar antwoord is simpel: het gaat om stemmen. Als toelichting: Padma praat in zichzelf (in casu: schrijft over zichzelf) en in de troost die ze zoekt, mist ze haar eigen stem en die van haar eigen (Indiase) kring van vrienden en verwanten (‘her own people‘, aldus MK). Hmm, lost dit het probleem op? Zou de lezer dit zonder toelichting begrijpen? Misschien moeten we het erop wagen.