Het optreden van Donald Trump als president van de Verenigde Staten maakt veel los. Gouden tijden voor de journalistiek, zou je zeggen. Het doet me denken aan lang vervlogen tijden toen het toonaangevende opinieblad Vrij Nederland, inmiddels praktisch ter ziele, vrolijke advertentieteksten liet opstellen als er in Den Haag opnieuw een verderfelijk rechtsconfessioneel kabinet was aangetreden: Het worden weer mooie tijden, abonneer je op VN. Of teksten van gelijke strekking.

 

Ik kan dezer dagen volop genieten van de venijnige grappen in The New Yorker, bij voorbeeld. De kop dat de Amerikaanse economie een boost doormaakt vanwege de enorme vraag naar fact checkers of de mededeling dat buitenlandse staatshoofden worden gebeld door verwarde figuren die beweren dat ze de Amerikaanse president zijn. Trump. Tja, het type is helaas maar al te bekend, een bully. Patjepeeër. Schreeuwlelijk uit de vastgoedsector. In Nederland bestaat ruimschoots ervaring met dat volk, de aanhang van Pim Fortuyn kwam overwegend uit die hoek. Sjoemelaars en gelukszoekers, verenigd in de LPF, later ruimschoots terug te vinden in de bende van Wilders. Brievenbuspissers, kleine criminelen, grote bek.

 

Maar het blijft niet bij grappen, Trump is geen kleine krabbelaar zoals boer Koekoek of Geert Wilders. Hij is oneindig veel machtiger en heeft het motto van ‘Professor Pim’ tot het zijne gemaakt: ik zeg wat ik doe en doe wat ik zeg. Na twee weken van zijn presidentschap is het ernst. Zijn aanhang, ook in Nederland, schrijft hem bijna goddelijke eigenschappen toe, zijn tegenstanders is de schrik in de benen geslagen. De allerergste kwalificaties worden uit de lade getrokken en er is waarachtig een proces van demonisering op gang gekomen. In alle Nederlandse kranten werden de uitspraken van historicus Timothy Snyder, op bezoek in Amsterdam,  breed uitgemeten. In Het Parool stond zijn voorspelling dat onder Trump de Verenigde Staten binnen een half jaar een dictatuur zou zijn. In NRC Handelsblad plaatste hij de Amerikaanse president vierkant in de traditie van het fascisme. Ook de Britse strafpleiter Philippe Sands, ondervraagd door dezelfde krant, heeft zo’n associatie en ziet parallellen met de Eerste en Tweede Wereldoorlog.

 

Snyder: Lessen voor de totalitaire staat

 

Snyder ontleent zijn gezag aan de studie van Duitsland onder Hitler en Rusland onder Stalin en meent op grond daarvan alle Amerikanen de les te moeten lezen: twintig richtlijnen uit de ‘akelige’ 20ste eeuw, vertaald naar de situatie van dit moment.

Lessen voor nu, uit het totalitaire handboek: Gehoorzaam niet, verdedig een instituut, houd vast aan je beroepsethiek, luister kritisch naar politici, blijf kalm, koester onze taal, verzet je, geloof in de waarheid, onderzoek, wees fysiek politiek actief, maak oogcontact en praat met elkaar, neem uw verantwoordelijkheid, verhinder de eenpartijstaat, geef aan goede doelen, zorg voor het privéleven, leer van anderen in andere landen, kijk uit voor paramilitairen, denk goed na als u bewapend moet zijn, wees moedig, wees een patriot.

We krijgen ook leesadviezen van Snyder: de goede schrijvers zijn Václav Havel, George Orwell, Czeslaw Milosz, Albert Camus, Hannah Arendt en Peter Pomerantsev. Niet zomaar, want het kwaad klopt aan de deur: Als de gewapende mannen die zich altijd tegen het systeem verklaarden een uniform aantrekken en met fakkels en foto’s van een Leider rond gaan lopen, is het einde nabij. Je gunt iedereen zijn eigen paranoia, maar dit is hysterie. Toch staat Snyder bepaald niet alleen, de wereld is opeens van wit zwart geworden. In het afgelopen weekend deed NRC Handelsblad een rondje langs Nederlandse collega’s van Snyder. Hermann von der Dunk is voorzichtig: Hitler was een ideoloog, zegt hij tegen de verslaggever, en Trump een zakenman. Hij heeft de laatste nog niet op een coherente politieke visie kunnen betrappen, of het zou de kreet America First moeten zijn. Ook de andere ondervraagden dringen aan op terughoudendheid en wijzen op de aanzienlijke verschillen tussen de jaren 1930 en de situatie van dit moment. Toch spreekt de kop van het artikel minstens een boekdeel: Trump is niet Hitler, maar pas op. Ombudsman Sjoerd de Jong signaleert dat het opeens best eng geworden is in de buitenwereld—de wereld buiten de veilige redactieburelen van zijn krant, neem ik aan—en vraagt zich handenwringend af: hoe moet de krant zich opstellen?

 

Von der Dunk: zakenman of ideoloog?

 

Het gaat nog verder. Een dag of wat geleden werd in de Verenigde Staten een nieuwe site geïntroduceerd: Scoundrel Time (Het schurkentijdperk). Dit moet het literaire antwoord vormen op de barre tijden die zijn aangebroken. Ik citeer: Amerika is terechtgekomen into one of the most terrifying eras in its history. Take a look around you (…) It turns out that it can happen here. In de eerste aflevering staat een bijdrage van schrijfster Valerie Block, waarin Trump wordt getypeerd als an arrogant, narcissistic, blond serial rapist die abuses his power, and offends everyone personally. Block ziet sterke overeenkomsten tussen Trump en de derde Keizer van het oude Rome: Caligula. Zelfs Hitler en Stalin verbleken. Aan de hand van losse uitspraken van Trump stelt ze haar diagnose vast: Trump is een narcist, heeft megalomane ideeën (grandiosity), gebruikt populistische retoriek en is uit op de ondergang van het establishment (in Nederland wordt daarvoor tegenwoordig het woord elite gebruikt). Trump is wreed, voelt zich pas op z’n gemak als hij een slechte pers krijgt, en heeft de reputatie als iemand die zich seksueel misdraagt, zich overgeeft aan promiscuïteit en seksueel geweld. Zijn belangrijkste motivatie is wraak en hij wordt gekenmerkt door almachtsfantasieën (I alone can fix it).

 

Grootheidswaan

 

Het voorlopige hoogtepunt in de ontleding van het verschijnsel Trump is wellicht de diagnose op afstand van de geestelijke kwaliteiten van de nieuwe president. Maar liefst bijna 20.000 psychologen en psychiaters hebben instemming betuigd met het oordeel dat Trump de kenmerken vertoont van een ernstige geestesziekte. De actie was een initiatief van psycholoog John Gartner die zou hebben vastgesteld dat Trump lijdt aan een kwaadaardig narcisme. Dit alles zogenaamd op basis van DSM, het wereldwijd geaccepteerd diagnostisch handboek met psychiatrische aandoeningen. Zelfs NRC Handelsblad komt in verzet en waarschuwt, in een hoofdredactioneel commentaar, dat je zonder fatsoenlijk onderzoek niet kunt beweren dat Trump een gevaarlijke gek is. Hij is link, zegt de krant, maar niet gek. Maar, o ironie, ook dit oordeel komt niet voort uit gedegen onderzoek; de pot verwijt de ketel.

 

Ik deel veel zorgen over Trump, maar ik word ook benauwd van de manier waarop allerlei partijen het allerzwaarste geschut inzetten om hem te diskwalificeren: Hitler, Stalin, Caligula. Toe maar. Het komt me voor als overtrokken en misplaatst. Stelden de misdaden van die genoemde voorbeelden dan zó bitter weinig voor? En dit alles met volle inzet van hun academische status: historici, medici, psychiaters, psychologen en wie weet wat er zich nog meer bij heeft aangesloten. Zonder enige aarzeling of twijfel. Genoeg om bij mij het beetje vertrouwen dat ik had in een deel van het intellectuele establisment voorgoed te ondermijnen.

 

illustraties
Donald Trump; bron: m.goliath.com en michaelmore.com
Timothy Snyder; bron: shelf.com
Hermann von der Dunk; bron: youtube.com