Het is hartje zomer, maar de discussie over Zwarte Piet is weer opengebarsten, daar komen we nooit vanaf. De rechter heeft gesproken: de burgemeester van Amsterdam zou ‘onzorgvuldig’ hebben gehandeld door de vergunning voor de intocht van Sinterklaas in 2013 te verlengen. De rechtbank is van oordeel dat Zwarte Piet een ‘racistisch stereotype’ is – voor ‘zwarte mensen zou dit een zodanige inbreuk op het privéleven’ betekenen, dat de burgemeester voorwaarden had moeten stellen: Zwarte Pieten met steil haar, of rijdend op een paard.

Hmm, zou dat de zaak beter hebben gemaakt? Ik vind het nogal wat: een rechtbank die bepaalt wat zwarte mensen zoal vinden en ervaren. Sinds wanneer beschikken rechters over kennis en inzicht op dit vlak? Is daar wetenschappelijk verantwoord onderzoek naar gedaan of is het een slag in de lucht? En wie of wat zijn ‘zwarte mensen’? Bestaat er een test in Nederland die mensen ondubbelzinnig indeelt naar kleur? Pikzwart of een beetje zwart? En donkerbruin, mag dat ook? En: is zwart uit Afrika hetzelfde als zwart uit Zuid-India, Suriname of de Antillen? Ik heb de uitspraak uit de krant opgepikt, dus wat er precies in het vonnis staat weet ik niet, maar ik zou graag weten wat de rechtbank verstaat onder een ‘racistisch stereotype’. Blijkbaar iets negatiefs, iets dat verboden moet worden, maar waarom eigenlijk? En waartoe? Zouden er menselijke samenlevingen bestaan zonder ‘racistische stereotypen’? En zou Nederland, dan wel Amsterdam, zo’n samenleving moeten worden? Of gaat de kwestie uitsluitend om de publieke manifestatie van dergelijke stereotypen? Gedanken sind frei — geen rechter die ooit kan verbieden dat mensen denken wat ze denken, godzijdank; hij kan alleen verbieden daar maatschappelijke consequenties aan te verbinden, als dat tenminste in de wetgeving is vastgelegd.

Een ‘biologisme’ is het toeschrijven van bepaalde geestelijke of sociale kenmerken die typisch zouden zijn voor bepaalde sociale groepen, aan hun biologische make-up. Sommige feministen streven naar meer macht voor vrouwen omdat ze denken dat daarmee de wereldvrede dichterbij komt: vrouwen zijn immers moeders en worden gedreven door zorginstincten – met vrouwen aan de macht krijgen we dus nooit meer oorlog. Een biologisme toegepast op geslacht – in dit geval, vanwege de verheven toonzetting, ‘positief seksisme’. De keerzijde van de medaille is natuurlijk het toeschrijven van slechte eigenschappen aan mannen: die zijn van nature vechtlustig en oorlogszuchtig, destructief. Negatief seksisme. Het kan ook ingewikkelder: sommige mannen beschouwen de oorlogszuchtige aard van hun geslacht juist als positief: dat brengt de wereld vooruit. Negatief voor de een, positief voor de ander. Biologismen bestaan ook op basis van maatschappelijke klassen en standen. Sommige bevolkingsgroepen rechtvaardigen hun geprivilegieerde positie (of die van door hen aanbeden anderen) door te verwijzen naar erfelijke eigenschappen – de aristocratie en monarchie berusten gedeeltelijk op zulke overtuigingen, al zul je dat tegenwoordig in het openbaar niet vaak meer hardop horen uitspreken. Net zo bekend zijn de veronderstelde biologische eigenschappen van ‘ras’ – laten we maar even doen alsof we weten wat dat is. Het schijnt dat PVV-baas Geert Wilders en zijn kornuiten een grote bewondering hebben voor joden: superieur volkje. Opmerkelijk. Het roept bij mij slechts wantrouwen op, maar dat is weer een ander onderwerp. Veel verbreider is het antisemitisme, de gedachte dat joden juist gekenmerkt zouden worden door erfelijke (biologisch bepaalde) slechte eigenschappen. Zulke gedachten circuleren in brede kring, niet alleen in Nederland, zij het soms verhuld.

Het racisme dat in de figuur van Zwarte Piet tot uiting wordt gebracht zou inhouden dat zwarten van nature ‘ondergeschikt en dom’ zijn. Zou het echt? Over zwarten bestaan tal van biologistische oordelen (net als over blanken, trouwens, maar dat schijnt niet interessant of relevant te zijn) — is dit echt de kern van alles? Enfin, voor de rechtbank blijkbaar wel. Een doorbreking van het racistische stereotype zou je kunnen bewerkstelligen, luidt de redenering, als de intocht van Sinterklaas plaatsvond in het gezelschap van Pieten met steil haar en/of Pieten te paard. Ook hierover vallen vragen te stellen, ik denk dat de redenering weinig of niets zegt over de maatschappelijke werkelijkheid, deste meer over de particuliere opvattingen van de rechters. Bevlogen types, blijkbaar. Doorgaans zijn stereotypen moeilijk te bestrijden met ‘positief’ getinte didactische voorbeelden, daar zijn het nu juist stereotypen voor. Ook als er in november een troep steilharige Pieten te paard over het Damrak dendert, verandert alleen maar het uiterlijk, de rol van knecht en het element van dienstbaarheid waar de racismebestrijders tegen knokken, blijven onaangetast. Wil je het Sinterklaasfeest veranderen door de rol van Zwarte Piet ingrijpend te herzien, dan krijg je een totaal ander feest omdat de kern ervan verdwijnt. Met louter cosmetische ingrepen kom je niet ver.

Overigens, ik zal er geen traan om laten als Sinterklaas, en alles wat erbij hoort, wordt afgeschaft. Naar mijn oordeel een weerzinwekkend feest, mede door het beroerde toneelspel van zowel Sinterklaas als de Zwarte Pieten, de overheersende invloed van de commercie, de valse sentimentaliteit over de kinderziel. Vies en voos in ieder opzicht. Wat mij het meest stoort is de bisschop naar wie het feest genoemd is; hij is een openbare manifestatie van een achterlijk, Middeleeuws gedrocht — de Rooms-katholieke kerk. Racistische stereotypen? Dat is nog het minste kwaad dat dit genootschap aankleeft. Als Nederland een beschaafd land was, zou zo’n feest nooit hebben bestaan.

PS

In november heeft de afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State het hierboven genoemde vonnis van de rechter vernietigd; daarmee heeft de Amsterdamse burgemeester gelijk gekregen: hij mag in zijn functie niet oordelen over de inhoud van evenementen (Burgemeester, geen zedenmeester. NRC Handelsblad, 12 november 2014).